Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De kerk is veel te modern geworden

home

STEVO AKKERMAN

interview | De neergang van de kerk vraagt niet om nieuwe pr-strategieën, maar om bezinning op de vraag wat de kerk eigenlijk is, zegt theoloog Erik Borgman. 'Het gaat niet om efficiency, succes, uitstraling, bereik.'

In de woonkamer van de Utrechtse woning van Erik Borgman hangt een bijzonder alarmlicht. Zijn huis behoort tot wat een stadsklooster was, gebouwd in de jaren vijftig van de vorige eeuw - relatief kort geleden. De paters die hier woonden, werden door dat alarmlicht gewaarschuwd als er in de aanpalende Dominicuskerk iemand was die ter biecht wilde gaan.

"Ik heb dat ding maar uitgeschakeld," zegt Borgman. "Want het maakte nog een vreselijk geluid ook. En je hebt soms grappenmakers die de kerk bezoeken en het leuk vinden om op het knopje te drukken."

Het is het verhaal van de rooms-katholieke kerk in een notedop: het klooster is geen klooster meer, de biechtlamp is uitgeschakeld, en de toekomst van de parochie staat op losse schroeven. Van de 326 parochies die het aartsbisdom Utrecht telde, zijn er nog maar 48 over, en kardinaal Eijk gaat ervan uit dat dat er in 2030 nog maar 20 zullen zijn. Borgman, hoogleraar theologie aan de universiteit van Tilburg, gaat deze neergang aan het hart en hij schreef er een boek over dat morgen verschijnt: 'Waar blijft de kerk? Gedachten over opbouw in tijden van afbraak'.

Wat het boek vooral niet is: een verzameling tips in de categorie 'hoe bereik ik mijn doelgroep'. Wat het wel is: een theologische bezinning op het begrip 'kerk'. Want daar moet het denken over deze zaken volgens Borgman mee beginnen. En dan is voor hem één kerk van grote symbolische betekenis: een paar stokken, wit geschilderde dekkleden, plakband en een kruis. De kerk van de vluchtelingen in Calais, in wat 'de jungle' wordt genoemd.

"Het trof me in de eerste plaats gewoon om te zien hoeveel belang deze mensen hechten aan de eredienst. Je zou denken dat ze wel wat anders aan hun hoofd hadden, maar dit is een wezenlijk onderdeel van hun leven. Het is van belang omdat het van belang is, punt. Terwijl wij hier in Nederland allemaal zijn aangetast door het beleidsmakers-virus. Wij willen weten welk nut het dient, of het haalbaar is en dergelijke, en dat is volgens mij voor de kerk een gevaarlijke weg."

De kerk is een sacrament, schrijft u. Of mensen dat nu zien of niet.

"Sinds het Tweede Vaticaanse Concilie kent de rooms-katholieke kerk een zekere gelaagdheid in de sacramenten. Christus zelf is het oersacrament, vervolgens de kerk, en dan de daarin geldende sacramenten (zoals doop, vormsel, eucharistie - red.). De kerk belichaamt de reële verbondenheid met God en de eenheid van het hele menselijk geslacht. Dat is voor-gegeven. Dat doet de kerk niet, dat ís zij."

Dat moet u nog een keer uitleggen.

"Het betekent dat de kerk een plek is waar zichtbaar wordt dat God bij de wereld is, en dat mensen bij elkaar horen. Los van de vraag of ze dat weten of willen."

En of ze de kerk bezoeken.

"Dat al helemaal. De moderne gedachte is: je hebt een overtuiging, daaruit vloeien je activiteiten voort, en die bepalen wie je bent. Maar voor de kerk geldt het omgekeerde: die is al iets voordat de gelovigen iets gedaan hebben. Ze krijgen hun overtuiging door kerk te zijn. Sinds de moderniteit, sinds de Reformatie en wat daarna is gekomen, is de heersende gedachte: wij hebben een overtuiging en die zetten we in de wereld. Zonder ons zou die overtuiging niet bestaan. Dit is een fundamenteel probleem want hiermee wordt de kerk een gezindheidsorganisatie, zoals een politieke partij. En dan wordt haar succes afgemeten aan het aantal mensen dat ze weet te overtuigen."

Ook zonder succes is de kerk kerk, zegt u.

"De kerk blijft sacrament, net zoals God blijft, ook als mensen niet meer in hem geloven. Of zoals je nog steeds ziek wordt, ook als je denkt dat bacteriën niet bestaan. God gaat aan ons vooraf en is niet afhankelijk van ons geloof. Ziet de kerk dit niet, dan is ze eigenlijk niet te redden.

"Als wij de werkelijkheid betekenis moeten geven, dan hebben we ons vonnis getekend. Want wij geloven niet, of niet voortdurend, of niet hard genoeg, en bovendien gaan wij uiteindelijk dood."

De onlangs overleden filosoof René Gude zei: het bestaan heeft geen zin, maar we kunnen er wel zin aan geven.

"Dat is een idee dat kan troosten, maar het is in bepaald opzicht - al bedoelde Gude dat niet - onbarmhartig. Want het werkt alleen voor mensen die het allemaal paraat hebben - terwijl velen van ons toch het verstand verliezen voordat ze sterven. Gaat dan de zin ook verloren? Als geloof vertrouwen is, moet er ook iets of iemand zijn waarop je vertrouwen kunt."

Geloof is niet: geloven in geloof.

"Inderdaad, het geloof kan niet zijn eigen grondslag zijn. Als de kerk dat niet meer begrijpt, blijft ze proberen zichzelf uit het moeras te trekken. En dat kan ze niet. De kerk is veel te modern geworden door zichzelf te beschouwen als een doelgerichte organisatie, een onder vele. Alsof haar bestaan afhangt van efficiency, succes, uitstraling, bereik. Dan vergeet zij dat zij belichaamt dat we leven van wat we krijgen."

Maar als de kerk, sacrament of niet, vormen hanteert die niemand meer aanspreken, dan functioneert ze ook niet.

"Er is een grens. Als niemand herkent wat je doet, is er wel een probleem. Dan is je opdracht de zaak af te pellen: terug naar de kern. Bij de mensen zijn, zoals paus Franciscus zegt, om te laten zien dat God altijd al bij ons is en wij van elkaar zijn. Er zijn allerlei manieren om dat tot uiting te brengen. Zie Calais."

Als de kerk een bedrijf was, zou ik zeggen: neem een ander pr-bureau.

"Het is goed dat de kerk van de Heer is, anders was ze al lang te gronde gegaan, dat is zo. Maar ook als we het over communicatie hebben moeten we niet puur instrumentalistisch denken: we kunnen niet alles van onze cultuur - die bijvoorbeeld geen ruimte meer biedt voor dagelijkse en wekelijkse momenten van rust - overnemen om maar alsjeblieft gehoord te worden.

"De kerk is een plaats van doordachte passiviteit. Dat staat haaks op onze tijd, maar dat moet wel zo blijven. Een eredienst is een plaats waar nieuw begrip kan ontstaan en worden ontvangen, in plaats van dat er alleen maar een boodschap wordt uitgezonden. Alleen maar zeggen hoe het zit, dat is simpelweg reclame."

De kerk moet niet alleen niet met alles meegaan, ze moet volgens u ook tegengas geven. Het succes-denken doorbreken.

"Onze cultuur is geneigd mensen te zien als zelfstandige wezens, die misschien soms heel even iemand anders nodig hebben.

"De christelijke traditie zegt het omgekeerde: wij zijn per definitie van elkaar afhankelijk. We vervullen op verschillende momenten verschillende rollen; dat is onze dienst aan elkaar. Onze samenleving zegt dat wie verliest een loser is, dat verliezen niet mag. Maar als de kerk zich spiegelt aan iemand wiens leven in menselijke zin uiteindelijk misloopt, dan kunnen we succes niet net zo definiëren als andere organisaties dat doen.

"Het christendom gelooft dat ook een beschadigd leven een goed leven kan zijn. Het is erg gebroken te zijn, maar zelfs daarin ben je niet verlaten. Dat kan in onze cultuur niet vaak genoeg gezegd worden. Daarom kunnen we niet ophouden kerk te zijn."

Erik Borgman: 'Waar blijft de kerk. Gedachten over opbouw in tijden van afbraak'. Uitgeverij Adveniat, euro 19,50.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie