Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

De hamer en zaag van de filosoof

home

Sebastien Valkenberg

Wat zaag en hamer zijn voor de ambachtsman, zijn logica, argumentatieleer en geschiedenis van de filosofie voor de filosoof. © Thinkstock

Een meubelmaker maakt meubels. En een filosoof? Die doet aan filosofie. Maar ook dat is een ambacht en de beoefenaar moet beschikken over een denkmaterialenkist.

 
Turend naar de hemel, gericht op het allerhoogste, zag Thales van Milete een kuil over het hoofd, waar hij prompt in viel

Wie filosofie gaat studeren, heeft iets uit te leggen. Wat kun je er eigenlijk mee? Onderliggende assumptie van die vraag: ga liever een vak leren. Of nog beter: een ambacht.

Goed nieuws. Filosofie ís een ambacht. Dat moet althans de conclusie zijn als je de recente oogst boeken in ogenschouw neemt. Vrijwel tegelijk zijn er meerdere titels verschenen met dezelfde praktische benadering van filosofie. Daarmee zetten ze zich af tegen een hardnekkige opvatting dat filosofie een soort freischwebende Intelligenz is.

Archetypisch in dit verband is de anekdote over Thales van Milete, de allereerste filosoof uit de geschiedenis. Turend naar de hemel, gericht op het allerhoogste, zag hij een kuil over het hoofd, waar hij prompt in viel. Het zal de pleitbezorgers van een aardsere aanpak niet snel overkomen.

Bij Joël de Ceulaer, een Vlaamse journalist bij De Standaard, weet de lezer al meteen wat voor vlees hij in de kuip heeft. 'Denken als ambacht' heet zijn boek. De samensteller heeft gesprekken gevoerd met tien Vlaamse filosofen, zoals de relatief bekende denkers Herman de Dijn en Etienne Vermeersch. Maar wie kent in Nederland de fenomenoloog Rudolf Boehm of de specialist in de Oosterse en comparatieve filosofie Ulrich Librecht?

Denkmaterialenkist
De Ceulaers uitgangspunt van elk gesprek: de verwantschap tussen de meubelmaker en de filosoof. De meubelmaker moet een reeks technieken onder de knie hebben voordat hij een meubelstuk kan maken. Met de filosoof is niet veel anders. Ook hij moet beschikken over een 'denkmaterialenkist'.

Welke instrumenten behoren er tot de basisuitrusting? Een zekere kennis van de logica en argumentatieleer is onontbeerlijk. Het is tenslotte noodzakelijk dat de filosoof weet hoe hij een redenering moet opzetten. Ook onmisbaar: kennis van de geschiedenis van de filosofie. Veel gedachten zijn namelijk al eerder ontwikkeld.

Doel van dit instrumentarium is niet om de grote levensvragen op te lossen, zoals veel mensen van de filosoof verwachten. Al snel tempert 'Denken als ambacht' de verwachtingen. Het is al een hele klus om die vragen - wie zijn we, waar komen we vandaan, wat is de zin van dit alles enzovoort - op een grondige en gestructureerde manier te stellen. Doorgaans gaan zij namelijk gepaard met nogal wat ruis. Hier ligt de taak voor de filosoof. Hij is de conceptanalist die ons moet wijzen op verstopte aannames en slordige argumentaties.

Aan dit profiel voldoet grofweg de helft van de geïnterviewden. Lees bijvoorbeeld het gesprek met Diderik Batens, tot zijn emeritaat verbonden aan het Gentse Centrum voor Logica en Wetenschapsfilosofie. Hij ziet filosofie als een vorm van 'metadenken'.

Kunstvorm
Een tweede groep geïnterviewden dicht de filosofie een veel vrijere rol toe. Samuel IJsseling, jarenlang verbonden geweest aan het Husserlarchief in Leuven, oppert dat zij 'een soort loflied op de werkelijkheid' is. Ze heeft, wat hem betreft, meer weg van een kunstvorm dan van een wetenschappelijke discipline.

Aan variatie dus geen gebrek. Des te ironischer dat de bundel een doorn in het oog moet zijn van pleitbezorgers van diversiteit. De geïnterviewden zijn zonder uitzondering man, blank en van middelbare leeftijd of ouder. Overigens mag dit niemand verrassen. Het boekomslag was overduidelijk: daarop staat een close-up van een grijze professorenbaard.

Wie behoefte heeft aan meer diversiteit onder de filosofen kan uitwijken naar 'Hoe denkers denken' van VU-onderzoekers Suzanne Metselaar en Allard den Dulk. Zij hebben gesprekken gevoerd met jong (Stine Jensen), oud (Heinz Kimmerle), man (Herman Philipse), vrouw (Heleen Dupuis), autochtoon (René van Woudenberg), en allochtoon (Afshin Ellian).

Maar verder is de overeenkomst met de Vlaamse bundel frappant, te beginnen met de opzet. De ondertitel is wat dit betreft alleszeggend: 'Filosoferen als ambacht.'

Met dit vertrekpunt is het een kwestie van tijd tot de analogie opduikt tussen de vakman en de filosoof. De eerste heeft zijn instrumentarium, de tweede zijn 'denkgereedschap'. De samenstellers laten zich, anders dan hun Vlaamse collega De Ceulaer, minder normatief uit over de inhoud van de filosofische gereedschapskist. Iemands onderzoeksthema bepaalt volgens hen in belangrijke mate de juiste werkwijze. "Soms lijkt het er dan ook op alsof er evenveel ambachten als filosofen zijn."

Zowel 'Denken als ambacht' als 'Hoe denkers denken' biedt een prettige mix van werk en leven. De opmerkingen over het vakmanschap van de filosoof zijn doorgaans instructief en de biografische wetenschapwaardigheden relevant.

Desondanks heeft het lezen van beide boeken iets onbevredigends. De nadruk op ambachtelijkheid suggereert dat filosofie, net als elk ander vak, te leren valt. Er horen hulpmiddelen en richtlijnen bij. Maar de boeken worden nooit zo concreet dat de lezers vervolgens zelf aan de slag kunnen.

Handboek
Gelukkig is er ook nog 'Goudmijn van het denken' van Marli Huijer en Frank Meester, beide werkzaam aan de Haagse Hogeschool. Zij hebben een handboek voor de beroepspraktijk geschreven. De hoofdstukken, stellen de auteurs, zijn te gebruiken 'binnen een professionaliseringstraject, een training of een onderwijsprogramma'. Concreter kan filosofie amper worden. Met recht gebruikt 'Goudmijn van het denken' de metafoor van de gereedschapskist. Het boek is als een rek met instructieflyers in de bouwmarkt.

Lees verder na de advertentie

 
Neem de omgang tussen werknemers en hun superieuren. Wanneer is gehoorzaamheid op zijn plaats en wanneer assertiviteit?

Neem de omgang tussen werknemers en hun superieuren. Wanneer is gehoorzaamheid op zijn plaats en wanneer assertiviteit? Huijer en Meester doordenken deze casus aan de hand van Immanuel Kant, die opriep tot mondigheid. Close reading van zijn werk leidt tot een reeks vragen aan de lezers. Mondigheid en de bijbehorende vrijheid van meningsuiting zijn waardevol, maar kunnen ze redenen bedenken om hier grenzen aan te stellen?

De grote waarde van deze vraag is dat zij lezers aanspoort om voorbeelden aan te dragen uit hun beroepspraktijk. De achterliggende aanname - vóór mondigheid, tégen ontsporing van deze mondigheid - daarentegen zal weinig vragen oproepen. Die gaat terug op een gematigd humanisme waarmee het gros van de mensen zal instemmen.

Dit uitgangspunt verleent de bundel een zekere braafheid. De samenstellers signaleren een bepaald gedrag - planning van ons werk, leven in de consumptiemaatschappij, het verlangen naar bereikbaarheid via telefoon of email - ze onderkennen het belang hiervan, maar waarschuwen tegelijk om hierin niet door te schieten. Wie zal het oneens zijn met zoveel gematigdheid?

'Goudmijn van het denken' is een nuttig handboek, maar daagt het wereldbeeld van de lezer niet echt uit, laat staan dat het dit aan het wankelen brengt. In de metafoor van de gereedschapskist: die is gevuld met relatief veilige gereedschappen als een hamer en schroevendraaier. De veel linkere decoupeerzaag of het lasapparaat zitten er niet in. De filosofische doe-het-zelver zal zich niet bezeren.

Suzanne Metselaar en Allard den Dulk: Hoe denkers denken. Filosofie als ambacht.Uitgeverij Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam; 174 blz. 18,95 euro.

Marli Huijer en Frank Meester: Goudmijn van het denken. Filosofie in de beroepspraktijk. Uitgeverij Boom, Amsterdam; 336 blz., 26,90 euro.

Joël de Ceulaer: Denken als ambacht. De levenswijsheid van tien Vlaamse filosofen. Uitgeverij De Bezige Bij, Antwerpen; 272 blz. 19,95 euro.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.