Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

De goede krachten zullen uiteindelijk winnen

home

Ab Klink

De 'Grote zoon van Suriname' is de geuzennaam van politiek activist, schrijver en verzetsstrijder Anton de Kom.

Ab Klink, prominent denker in het CDA en oud-minister van volksgezondheid, sprak gisteravond in Amsterdam de Anton De Kom-lezing uit onder de titel 'Artikel 1 van de Grondwet: een cultuurscheppende bepaling'. Met de lezing willen de initiatiefnemers - het Verzetsmuseum, de stichting Artikel 1 en Trouw - aandacht vragen voor de strijd tegen intolerantie en discriminatie in heden en verleden. Dit is een ingekorte versie van de lezing.

Toen ik mij zo rond 2000 voor het eerst ging bezig houden met het integratievraagstuk trof mij een verhaal in de Frankfurter Allgemeine Zeitung (2 juni, 2001) over de geestelijke Mehdi. Hij was aanvankelijk fanatiek achter Khomeiny's revolutie gaan staan, maar raakte meer en meer gedesillusioneerd. Dezelfde moskee die eerst eerbied opriep, vervult hem nu met angst en vrees. Als hij met een jonge zoon langs de moskee loopt, kan hij er niet omheen. Vroeger waren er bij de moskee gevoelens van vroomheid en eerbied, nu van vrees voor de geheime politie. Die vrees past niet bij zijn religie. Dat inzicht voedde het verzet. Zijn preken bevatten nu politieke springstof. Vrijheid, zo benadrukt hij nu, is de voorwaarde voor religie. (...) In religie is geen plaats voor dwang. Die zinsnede uit de Koran zal wel heel wat keren door het hoofd van Mehdi zijn gegaan. Een zin die uitdrukking geeft aan de universeel menselijke wens tot vrijheid.

Toen Friedrich Merz, begin van deze eeuw fractievoorzitter van de CDU in de Bondsdag, ervoor pleitte de Leitkultur een centrale plaats te geven in het integratiebeleid, vermeed hij het om te spreken over de Duitse Leitkultur. Merz sprak over Verfassungspatriottismus. Hij doelde daarmee bovendien niet alleen op de Duitse Grondwet, maar ook op de bepalingen uit internationale verdragen. Ik ben ervan overtuigd dat Merz deze Mehdi tot de Grondwetspatriotten had gerekend. Des te meer culturele en religieuze stromingen voeding geven aan verbondenheid met grondrechten, des te beter voor het draagvlak, voor burgerschap. Culturen moeten hier niet exclusief willen zijn (...) Merz raakte hier een kern van ideëel gedreven integratiebeleid. (...) Eenheid rond de kernwaarden van de rechtsstaat, maar gedragen door en verbonden met een keur van maatschappelijke, politieke en religieuze opvattingen. (...) Ook de mensenrechten kennen van binnenuit een multiculturele voeding. Zij hebben immers de pretentie universele, door ieder ervaren, waarden tot uitdrukking te brengen. (...)

Wie met deze ogen naar de onlangs gepresenteerde integratienota van het kabinet kijkt, valt op dat de nota kort, half-regelig en bijna als toevoeging stelt dat er geen principieel wantrouwen bestaat tegenover de religie van Mehdi: de islam. Voor het overige herhaalt de nota keer op keer dat de nieuwkomers zich moeten voegen naar de Nederlandse samenleving. Integreren vergt een inspanning. De nota herhaalt dat de godsdienstvrijheid ook voor de islam geldt.

Het is een statement in de richting van de gedoogpartner. In elk geval is er geen plaats voor de gedachte dat vanuit de islam zelf een verbinding is te maken met de rechtsstaat, met zijn kernwaarden. Dat er vanuit deze religie zelf een Verfassungspatriottismus mogelijk is, is nergens in de nota aan te treffen. Terwijl rond juist die verbindingsmomenten toch de echte integratie, de echte vereenzelviging met ons land vanuit ook de moslimgemeenschappen plaats vindt.

(...) Het kabinet zegt daarna de geconstateerde onvrede over de multiculturele samenleving te delen. Het volgt klakkeloos de statistieken van de veronderstelde volksstemming, en heeft ook een oplossing paraat. (...) De vraag die het kabinet niet beantwoordt, is of migranten zich al niet overwegend hebben geconformeerd aan wat het noemt de 'grondtonen die het maatschappelijk debat bepalen in Nederland'. De vraag die ook niet aan de orde komt, is of het klimaat van waaruit de integratiepolitiek voortkomt aan deze vereenzelviging bijdraagt, of juist vervreemding in de hand werkt?

De toonzetting is eerder defensief en afwerend. (...) Maar vanwaar die nadruk op culturele inpassing, en op de inspanning die dat kost, als hun religie geen probleem is? Waarom dan die nadruk op de Nederlandse identiteit? Waarom moet dan afstand genomen worden van de multi-culturele samenleving? (..)

Deze vragen bepalen ons inderdaad bij de relatie tussen rechtsstaat en cultuur. Graag wil ik daar in deze lezing bij stil staan. Ik zal dat doen door te verwijzen naar Herman Dooijeweerd, die begin en midden vorige eeuw hoogleraar aan de VU was. Daarna zal ik iets zeggen over het populisme en laten zien hoe deze politieke stroming economische dreigingsbeelden koppelt aan angst voor de islam en verzet tegen de elite. Daarna wil ik een poging doen om een andere richting te wijzen dan de populisten. Een richting waarin juist (ook) met een positieve verbinding tussen islam en rechtsstaat het door het kabinet geconstateerde dreigingsbeeld is te kantelen. Die richting sluit aan bij de belofte die in de universele mensenrechten en hun waarden besloten liggen.

In het verlengde van de opvattingen van Ernst Hirsch Ballin heb ik artikel 1 van de Grondwet altijd opgevat als het kristallisatiepunt van rechten die onze Grondwet behelst. Het verbod op ongelijke behandeling van overheidswege is tegelijkertijd een waarborg dat de instanties die in ons land ultiem dwingend kunnen optreden geen onderscheid maken naar afkomst, seksuele geaardheid, geloof, levensovertuiging etc.(...)

Dat grote goed is ons niet zomaar te beurt gevallen. Juridische documenten kwamen niet tot stand op de tekentafel van studeerkamergeleerden of in collegezalen. Zij zijn eerder de uitkomst van bloed, zweet, tranen en inspanningen dan van leeg geschreven inktpotten van academici. (...) Het is dan ook zeer terecht als Herman Dooijeweerd zegt dat de staat in al zijn doen, laten en nalaten het recht als leidraad moet nemen. Niet gebiedsuitbreiding, nationale trots of economische groei ten koste van alles, is het doel, maar rechtvaardige samenlevingsverhoudingen.

Hij voegt daar wel in een adem aan toe dat diezelfde staat niet in het recht opgaat. Integendeel, een staat -elke staat- kent ook andere belangrijke dimensies, zoals historische, psychologische of sociale. (...) In verband met de culturele dimensie wordt vaak gesproken over de joodse, christelijke en humanistische waarden. Reden ook waarom sommigen ervoor hebben gepleit een verwijzing naar deze bronnen op te nemen in de preambule van het Europese Verdrag in wording. Een dergelijke verwijzing kan wel degelijk zinvol zijn, als levende herinnering aan het feit dat de rechtsstaat, dat de vrijheidsrechten geen vanzelfsprekendheden maar verworvenheden zijn. Er pleit ook het nodige tegen zo'n codificatie. Zo kan in een opsomming al snel de eerder afgewezen exclusiviteit gelezen worden. (...) Ik ben ervan overtuigd dat Herman Dooijeweerd, die toch een echt calvinistische denker was, de verwijzing in een preambule om diezelfde reden momenteel niet zou hebben ondersteund. De staat is een levend instituut, met een eigen geschiedenis, met een culturele achtergrond, een grondgebied, een identiteit etc, maar al die aspecten zijn wel dienend en ondergeschikt aan het juridische doel: zorgen voor rechtvaardigheid. Wie de culturele achtergronden gaat accentueren om anderen buiten te sluiten, doet afbreuk aan juist die rechtvaardigheid.

(...)

Een paar jaar geleden schrok het kabinet-Balkenende 4 er mede daarom voor terug om de kosten en baten van immigratie in kaart te brengen. (...) In Duitsland was het Sarrazin die de rekensommen wél maakte en tot de slotsom kwam dat Duitsland en West-Europa zich aan het afschaffen waren. De massamigratie uit het verleden zou via de meer dan gemiddelde gezinsuitbreiding van de allochtonen tot een maatschappelijke, culturele en financiële overbelasting van onze samenleving leiden. (...) Als multiculti een probleem is, dan is het afstoppen van de immigatie en de islam een probaat middel. Culturele motieven van afscherming lopen vloeiend over in economische belangen. Het is ook precies de reden waarom een politiek van meer gesloten grenzen zich laat verbinden met meerdere en wisselende invalshoeken en legitimatiebronnen. Daarmee is het ook de lijm van de huidige gedoogconstructie in ons land, met overigens de daarbij behorende spanningen binnen een partij als het CDA.

Het zijn de beide invalshoeken van onder meer Sarrazin die samenkomen in het populisme. De wetenschappers Cas Mudde en Sarah de Lange hebben het moderne populisme goed in kaart gebracht. Aan de basis ligt de angst voor de vreemde en vervreemdende islam. Die koppelt zich aan de agenda van het welvaartschauvinisme: de vrees dat migranten banen inpikken en te veel leunen op onze sociale voorzieningen.

Wie tegen beide ten strijde trekt, komt echter - in deze populistische gedachtegang - een elite tegen van juristen, rechters en bureaucraten. (...) Wie de multiculturele samenleving alleen via exotische restaurants en verre vakanties kent, heeft gemakkelijk praten, zo is de gedachtegang van het populisme. (...) Mensen in de gekleurde wijken hebben er op het niveau van gedrag mee te maken: de niet schoon gehouden portieken, de tasjesrovers, de minaretten. Niet de esthetiek, maar de spanningen rond de ethiek en religie domineren in het echte leven.

Xenofobie, welvaartschauvinisme, verzet tegen de elite, de roep om law and order en een ongemak bij de regels en juridische instanties die de immigratie mogelijk maakten, komen in het sentiment van het populisme samen. Zij verklaren zijn voedingsbodem en opkomst. Hier ligt echt een behoorlijke uitdaging voor de instanties van de rechtsstaat, binnen heel Europa.

De nieuwe uitdagingen illustreren nog maar eens dat het recht en zijn dragende instanties altijd in een breder geheel functioneren. Hun legitimatie is nooit een vast gegeven. Het recht en zijn dynamiek zijn zonder meer cultuurvormend. Of het nu gaat om grondrechtsartikelen of om rechterlijke uitspraken; het gebeurt met enige regelmaat dat zij maatschappelijke impasses doorbreken en ruimte geven aan nieuwe maatschappelijke opvattingen. Neem de emancipatie van homoseksuelen. Het recht kanaliseert ook maatschappelijke opvattingen, loopt er soms op vooruit en staat er nu en dan ook kritisch tegenover. (...) Aan die positie ontlenen rechtsvormende instanties hun gezag. (...) Juist als spanningen en onvrede groot worden, komt het er voor de overheid op aan die waarden uit te dragen om deze beter te verankeren in diezelfde samenleving.

Maar wat nu als juist bij dat gezag stevige vraagtekens worden geplaatst? Als de benoeming voor het leven ineens een punt van discussie wordt? (...) Hoe moet een Europees commissaris omgaan met Nederlandse pleidooien om het recht van de EU in deze domeinen aan te passen, terwijl ook zij weet dat onder dat pleidooi tegelijk een agenda ligt, waarin de islam wordt neergezet als een politieke ideologie en zelfs fascistisch wordt genoemd? Een agenda die bovendien in nagenoeg heel Europa terrein wint?

Op juist dit kruispunt van onze rechtscultuur is dus sprake van een opvallende verlegenheid en defensiviteit. (...) Onderliggend is en blijft de vraag dominant of onze rechtsstaat zich wel verdraagt met elke religie of levensbeschouwing en de waardenstelsels die daarmee verbonden zijn. Met juist deze essentiële rechtsculturele vraag kunnen we om verschillende redenen maar moeilijk uit de voeten: ook het huidige kabinet niet in zijn jongste integratienota.

Een eerste reden om terughoudend en misschien wel afhoudend te zijn bij deze vraag is dat geen enkele religie eenduidig is. Er is zoveel verscheidenheid, dat je niet over hét christendom, of over dé islam kunt spreken. Deze tegenwerping is volstrekt legitiem.(...)

Daarnaast heeft de terughoudendheid te maken met een staatsopvatting die sterk de nadruk legt op de mij overigens erg sympathieke opvatting dat de overheid zich niet moet bemoeien met de diepste opvattingen en het gedrag van mensen, tenzij dat uiteraard anderen schaadt . (...) Deze opvatting spreekt mij aan, omdat het zwaartepunt in deze staatsopvatting bij de vrijheidsrechten ligt, zowel in de relatie tot de overheid als in het maatschappelijk verkeer. De overheid moet ieder gelijk behandelen, ongeacht afkomst, geloof etc. en zich niet met theologische debatten inlaten.

Maar de terug- en zelfs afhoudende houding van de overheid neemt niet weg dat er ruimte kan ontstaan voor religieuze opvattingen die deze vrijheidsopvattingen fundamenteel niet delen. Ondergraaft een democratie en rechtsstaat dan niet zichzelf? (...) En wat als minderheden, die zich eerder neerlegden bij de regels van de meerderheid in een land, de getalsmatige meerderheid gaan vormen?

Op die angst mikt bijvoorbeeld Sarrazins 'Duitsland schaft zich af'. Hoe dubieus ook, hij mikt daarbij op het intuïtieve besef bij velen in de bevolking dat de rechtsstaat meer is dan een set instituties en spelregels. Dat de staat - zoals gezegd - ook gedragen wordt door een geschiedenis, door een cultuur, door waarden en opvattingen. Wie rond de islam deze vraag niet wil stellen, omdat ze vanuit een bepaalde staatsopvatting ongerijmd is, gaat wel voorbij aan bezorgdheid bij de bevolking.

Persoonlijk vind ik dat een behoorlijk dilemma. Daarom is het herkennen en erkennen van die vraag alleen zinvol en perspectief scheppend, als er tegelijk ook stelling tegen wordt genomen. En dan liefst fundamenteler en doorleefder dan met de enkele volzin dat er geen principieel wantrouwen is jegens de islam, terwijl alle beleidsmaatregelen nu juist alleen tot stand kunnen komen omdat een gedoogpartij die wel vijandig staat tegenover de islam deze steunt. (...)

Maar als de vraag wel gesteld wordt, stuiten we gelijk op een andere verlegenheid. (...) Als je al de conclusie wilt trekken dat de overheid mede verantwoordelijk is voor de relatie tussen de rechtscultuur en fundamentele opvattingen van mensen en groepen, hoe valt daar dan met goed fatsoen beleid op te maken? Staat juist artikel 1 van de Grondwet daar aan niet in de weg?

De inzet van de Deense en Finse volkspartij en van de PVV daarentegen is helder: zorg dat er zo min mogelijk islam (maar is dat bij hen niet hetzelfde als moslims?) binnen komen, maak gezinsmigratie zo lastig mogelijk, werp via integratie-eisen zoveel mogelijk drempels op tegen de islam (of wordt toch bedoeld moslims?) en begrens waar maar enigszins mogelijk de publieke uitingen van deze religie via het verbieden van bijvoorbeeld burka's en minaretten.

De verontwaardiging over een dergelijke politiek, die hele bevolkingsgroepen wegzet als risicovol voor de samenleving en rechtsstaat, prikkelt gelukkig tot overtuigende tegenspraak. Terecht wordt daarbij de vinger gelegd op het demagogische karakter van deze politiek. Want waar hebben we het over!? (...) De hele gedachte dat er een tsunami van moslimmigranten op ons afkomt is pure retoriek, wanneer we naar de cijfers kijken. (...) Bovendien: de moslims die in ons land en in West-Europese landen zijn, doen geen vlieg kwaad. Hoezo extremisme? (...)

Toch wil ik bij deze benadering een kanttekening plaatsen. (...) Want laten we wel zijn: als de geruststelling gebaseerd is op het feit dat het aantal immigranten met een islamitische achtergrond nog wel meevalt, wordt eigenlijk impliciet bevestigd dat als het er meer zouden zijn, de vrees wellicht wél gerechtvaardigd zou zijn. Ondertussen dringt het besef ook door dat Europa voor een enorme golf van ontgroening en vergrijzing staat en we straks waarschijnlijk wel degelijk veel, zo niet heel veel migranten nodig hebben. (...) Het getalsargument wordt daarom gepareerd met een angstig toekomstbeeld: à la Sarrazin. (...) Voeg daarbij de ambivalentie over de Arabische lente met het risico, in bijvoorbeeld Jemen, van een fundamentalistische radicalisering, en de moeilijke situatie die christenen vrezen bij een omwenteling in Egypte en in Syrie, en het zal duidelijk zijn dat getallen niet genoeg zijn om angst bij een deel van de bevolking weg te nemen. (...)

Voor de integratie van immigranten is aan de andere kant de cultuur van het ontvangende land van belang. Ik doel daarbij niet op de problemen die mensen beleven als zij ineens aan ons klimaat, onze eetgewoontes, of leefpatronen moeten wennen. Ik heb het meer over de manier waarop de gast-gevende samenleving zich opstelt. (...)

De bekende socioloog Thomas Merton toont in een belangrijk essay in zijn boek Social Theory and Social Structure aan, dat waar een ontvangende samenleving negatief of zelfs vijandig staat tegenover de waarden van immigranten er in grote lijnen drie reacties voor de hand liggen. Betrokkenen kunnen op het oog volwaardig meedoen aan de samenleving, een baan uitoefenen, inkomen uit betaald werk verdienen, carriere maken etc. zonder dat zij zich binden aan de ontvangende samenleving. Merton spreekt dan over ritualisme. De mannen die op 9/11 de aanslagen pleegden, waren ritualisten. Op het oog aangepast, maar ondertussen vol verzet tegen de westerse cultuur. (...)

Als Merton gelijk heeft dan ligt er bij een ontvangende samenleving een belangrijke verantwoordelijkheid. In een ongastvrij klimaat liggen ritualisme en onthechting meer voor de hand dan in een leefklimaat waarin er over en weer begrip en erkenning is. Wat dat betreft is de zelfbewuste en ingetogen manier waarop de moslimgemeenschap met verdachtmakingen en collectieve stigma's omgaat, indrukwekkend. Maar de polarisatie trekt wel haar sporen, zoals onderzoek uit Duitsland en Nederland laat zien. Meer en meer moslims voelen zich miskend en in de hoek gezet.

(...)

Ik wees al op het verhaal in de Frankfurter Allgemeine Zeitung (2 juni, 2001) over de geestelijke Mehdi. Dezelfde moskee die eerst eerbied opriep, vervult hem nu met angst en vrees. (...) Ik zei het al: het is deze religieuze 'oerervaring', verbonden met de notie van oprechtheid en innerlijkheid, waar dictators als de dood voor zijn. Het is deze ervaring die culturele breuken veroorzaakt, zoals ook het Nieuwe Testament op talloze plaatsen laat zien. 'De priesterlijke kaste legt jullie lasten op die niet te dragen zijn', zei Jezus. Hij bevrijdde een overspelige vrouw die op het punt stond gestenigd te worden. Wie zonder zonde is, werpe de eerste steen. Ze dropen allemaal af. Niet de handhaving van wetten is belangrijk, maar het innerlijk etc.

Mehdi zegt het hem na, en komt daarmee tot de kern van zijn eigen religie: in geloof is geen plaats voor dwang, zoals de Koran expliciet stelt. Hoezo, de islam verdraagt zich niet met de rechtsstaat? Zo'n opmerking en bewering is een klap in het gezicht van juist deze mensen die voor recht en vrijheid hun leven wagen. Niet ondanks, maar dankzij hun geloof.

(...)

Dat fixeren van moslims op standpunten die zij zelf niet herkennen, (...) is beledigend voor de miljarden aanhangers van de islam (moslims) die nog niet wisten dat ze eigenlijk radicaal en fundamentalistisch zouden moeten zijn, terwijl ze, ook vanwege hun godsdienst, niet van plan waren om een vlieg kwaad te doen. (...) Zoals Naema Tahir het onlangs zei: moslims willen het fundamentalisme niet. Zij voelen ten diepste aan dat dit niet bij hun waarden past. Die - ook religieus gevoede - intuïtie is meer waard dan duizend dogma's, omdat ze aansluit bij de vrijheidsbeleving waar de mensenrechtencatalogi aan refereren en hun aanspraak op universaliteit baseren.

Het fixeren van de islam op radicalisme is ook misleidend naar de bevolking van Nederland en Europa, juist in een periode dat migratie wel eens onontkoombaar kan worden. Daarover nog een enkel slotwoord.

Nederland en Europa staan voor jaren waarin de beroepsbevolking in rap tempo zal afnemen. (...) Die schaarste kan ons lelijk gaan opbreken. (...) Wachtlijsten in zorginstellingen en lesuitval in klaslokalen zullen het gevolg zijn. Naast de looninflatie zullen er sociale tekorten zijn. Scoren met extra personeel voor de ouderenzorg zal onmogelijk zijn, tenzij... er meer migranten komen. Het welvaartschauvinisme van de PVV zal alleen nog via migratie bediend kunnen worden. Als de ouderenzorg een oogappel van deze partij blijft, zal ze de islamangst (en dus migrantenangst : want het lijkt me toch lastig 'de' islam te weren, zonder de dragers daarvan te weren)

moeten opgeven.

Wie denkt dat oostelijk gelegen Europese landen soelaas zullen bieden, komt bedrogen uit. Ook Polen, Hongarije etc. hebben te maken met vergrijzing. Bovendien zal het wegkapen van goed personeel uit die landen leiden tot een economische kannibalisering. Nieuwe financiële crises à la Griekenland zullen zich dan aandienen. Dat is dus geen oplossing. De strategie van Sarrazin is ook te simpel. Hij zegt dat bedrijven dan maar moeten weg trekken naar lage lonenlanden. Vaarwel, onze welvaart! Europa is zo allergisch is voor migranten, dat het gratis werkgelegenheid en welvaart weg geeft. Daar zal het welvaartschauvinisme van opknappen!

De kans is groot dat Europa niet aan meer migratie gaat ontkomen. De kans is ook groot dat de migranten met name uit Arabische en Noord-Afrikaanse landen zullen komen. Culturele vraagstukken en verbindingen zullen daarom alleen maar aan belang winnen. De angst voor islamitische invloeden kan daardoor gemakkelijk gaan toenemen. Die angst wordt gevoed door de gedachte dat Arabische en Noord-Afrikaanse landen een statische cultuur kennen. De afgelopen maanden hebben bewezen dat dit niet het geval is, ook al is de uitkomst van een Arabische lente ongewis. Maar in die lente kwamen wel de intuïties op de voorgrond die Naema Tahir en anderen benoemden en die moslims in het Westen voor het overgrote deel delen.

Die goede krachten zullen het uiteindelijk winnen. Krachten die onze steun verdienen. Onze steun, maar vooral ook van de moslims die in Nederland en Europa de weelde van vrijheid en democratie, van rechtsgelijkheid en pluriformiteit hebben leren kennen en die waarden exporteren naar hun vrienden en familie in hun landen van herkomst. Ook van die beweging waren wij het afgelopen jaar getuige. We hebben daarom geen defensieve, maar een offensieve agenda nodig. Aanknopingspunten zijn er in overvloed; voor wie bereid is deze te zien.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.