Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De gevolgen van directe democratie worden onderschat

Home

Janne Chaudron

De Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev heeft grote moeite met het fenomeen 'referendum'. © Mark Kohn
interview

De Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev heeft grote moeite met het Oekraïne-referendum. Niet zozeer vanwege de uitslag. 'Maar deze volksraadpleging kan een precedent scheppen en zorgt uiteindelijk voor verlamming binnen Europa.'

Ivan Krastev denkt soms met weemoed terug aan de bezoekjes die hij bracht aan zijn ouders tijdens zijn studententijd. "We hadden nog geen computer, geen telefoon. Ik had alle tijd om te luisteren naar de verhalen van mijn opa en oma. Ik stak veel op van die gesprekken, omdat ik het verleden begon te begrijpen", zegt de Bulgaarse politicoloog.

Maar het contact tussen de verschillende generaties is verdwenen en dat baart Krastev zorgen. "Mijn tienerdochter - laat er geen misverstand over bestaan: ze is geweldig - zit constant te chatten met haar vrienden. Alleen de jongeren van haar eigen leeftijd zijn nog van belang, anderen bestaan niet."

De sociale cohesie verdwijnt uit de samenleving, valt de Bulgaarse politicoloog op. "Iedereen leeft in zijn eigen niche. We hebben geen gezamenlijke referenties meer. Dat is een groot probleem. Je ziet het ook binnen de politiek, we zien daar een botsing van minderheden."

Lees verder na de advertentie
Mijn tienerdochter zit constant te chatten met haar vrienden. Alleen de jongeren van haar eigen leeftijd zijn nog van belang, anderen bestaan niet

Krastev (51) is even in Nederland. Onder meer om te praten over het Oekraïne-referendum en hij sprak in het Amsterdamse debatcentrum De Balie om een reeks debatten in te luiden, Re:Creating Europe. De politicoloog - die uit principiële overwegingen niet beschikt over een mobiele telefoon - legt razendsnel verbanden.

Hij denkt niet in termen van links of rechts, anti- of pro-Europees. Hij probeert simpelweg de tijdgeest te vatten waarin de opkomst van internet en sociale media een cruciale rol spelen. "We praten met mensen op Facebook en denken dat onze vrienden de meerderheid binnen de samenleving vertegenwoordigen. Dat is niet zo, we leven allemaal in onze eigen bubbel."

In dit verband refereert de Bulgaarse politicoloog aan het referendum waarin de Nederlanders zich afgelopen woensdag konden uitspreken over het associatieverdrag met Oekraïne. Een meerderheid van ruim 60 procent stemde dit akkoord naar de prullenbak. Maar die uitslag zegt Krastev niet zoveel. "De nee-stem verandert niets aan het dagelijks leven van de Nederlanders en gaat ook niet verschrikkelijk veel invloed hebben op het associatieverdrag."

Het probleem is dat iedere groep binnen de samenleving deze volksraadpleging aangreep om de eigen standpunten naar voren te brengen, zegt Krastev. "De initiatiefnemers verklaarden openlijk dat het hen niet te doen was om Oekraïne, maar om Europa. Een ander voorbeeld: Ik begreep van een Nederlandse vriendin dat een politieke partij jullie heeft geadviseerd om nee te stemmen omdat dit verdrag slecht nieuws is voor de plofkippen in Oekraïne.

Ik viel van mijn stoel. Niet omdat ik vind dat we geen oog moeten hebben voor de gezondheid van dieren. Maar vanwege de prioriteit die eraan gegeven wordt. Is dit waar de Nederlandse kiezers zich druk om maken als ze denken aan Oekraïne? Het zou niet moeten. We kunnen als samenleving geen prioriteiten meer scheiden en dat leidt tot fragmentatie. Vandaar de opkomst van partijen met één standpunt."

Ik viel van mijn stoel. Niet omdat ik vind dat we geen oog moeten hebben voor de gezondheid van dieren. Maar vanwege de prioriteit die eraan gegeven wordt

© thinkstock

Dus u bent geen voorstander van referenda?
"Dit specifieke referendum vind ik een gevaarlijk fenomeen. Niet zozeer vanwege de uitslag, maar deze volksraadpleging kan een precedent scheppen. En dat zorgt uiteindelijk voor verlamming binnen Europa. Het doet me denken aan Griekenland. In 2011 dreigde daar een volksraadpleging te worden georganiseerd over de euro. De Nederlandse regering reageerden negatief op dit initiatief. Als de Grieken niet kunnen beslissen over een gezamenlijke munt, waarom mag eenderde van de Nederlandse bevolking dan wel iets zeggen over het gezamenlijke EU-beleid?

"Overigens ben ik niet tegen alle referenda, hoewel ik van mening ben dat je er voorzichtig mee om moet springen. Ik vind het bijvoorbeeld legitiem dat de Britten straks stemmen over de vraag of ze Europa verlaten. Want de economische en sociale consequenties dragen de inwoners zelf. De Britten stemmen over de eigen toekomst."

Overigens ben ik niet tegen alle referenda, hoewel ik van mening ben dat je er voorzichtig mee om moet springen

Hoe moeten we het referendum over het associatieverdrag dan duiden?
"Als een symbolische actie. Het is onmogelijk om een gedegen afweging te maken, simpelweg omdat we niet voldoende weten over Oekraïne. Zoals ik al eerder zei: de verschillende groepen gebruiken het voor eigen gewin. Dat is precies het probleem dat ik heb met populisme. Het is een tendens om iedere beleidskwestie te vertalen in een motie van wantrouwen tegen de elite. Hoe kan ik een gedegen afweging maken over iets waar ik niet in geïnteresseerd ben?"

Maar mensen vragen om inspraak.
"Natuurlijk, want mensen willen altijd macht. Dat is precies het probleem. Nog een voorbeeld. Een tijd terug las ik een Roemeense strip. Het ging over een president die op het moment dat hij gekozen was door de bevolking een bom bevestigd kreeg op zijn lichaam. Het explosief stond in verbinding met de smartphones van de bevolking. Zodra de president een beslissing nam, kon het volk een voor- of tegenstem uitbrengen. Als de meerderheid drie keer nee stemde, ging de bom af.

"Is dit een democratie? Mensen onderschatten de gevolgen van een zeer directe vorm. Het kan je leven enorm veranderen. Het is een raar fenomeen: enerzijds zijn mensen niet geïnteresseerd in politiek en toch willen ze alle macht. Hoe kan je Oekraïne in godsnaam los zien van andere kwesties die spelen binnen Europa? Overheden zijn getraind om onderwerpen te verbinden, maar zo werkt een referendum niet. Het probleem is dat regeringen deze vorm van directe democratie beginnen te waarderen. Want ze kunnen de bevolking de schuld geven van falend beleid. En zo komen we in een neerwaartse spiraal terecht. We wisselen geen ideeën meer uit, maar schuld."

Het is een raar fenomeen: enerzijds zijn mensen niet geïnteresseerd in politiek en toch willen ze alle macht

U schrijft veel over de crisis van de democratie binnen Europa. In verschillende lidstaten komen nationalistische politici aan de macht, de vluchtelingencrisis zorgt voor onvrede. Betekenen dit soort tendensen het einde van Europa?
"Niet op de manier zoals we dat hebben gezien in voormalig Joegoslavië of de Sovjet-Unie. Toen de SU uit elkaar viel, veranderde er daadwerkelijk iets op de kaart. Europa is geen staat. De definitie van de ontbinding van de Europese Unie is te vergelijken met de definitie van pornografie: we weten het, zodra we het zien. Het is een kwestie van hervormen en reorganiseren. Dat proces is ingezet, maar we weten niet waar het eindigt. Betekent bijvoorbeeld het dichtdoen van de grenzen, een Brexit of het opheffen van de euro het einde van Europa?"

Stel: Europa valt uit elkaar. Waar ontstaan dan de eerste scheurtjes?
"In de kern, niet in de periferie. Tijdens de eurocrisis concentreerde iedereen zich op Griekenland. Dat land zou de eurozone verlaten en dat zou best eens het einde van Europa kunnen betekenen, was de opvatting. Nu zien we dat nationalistische leiders opstaan in Hongarije en Polen die niets van Brussel moeten weten.

"Maar deze gebeurtenissen zorgen er niet voor dat Europa uiteen valt. Pas als de winnaars van het project zich verliezers voelen, verandert er iets."

Volgens Krastev bevinden we ons momenteel op zo'n kritiek punt. Want in Frankrijk (een kernland) steken al eurosceptische sentimenten de kop op. Net als in Nederland. Alles hangt de komende tijd af van Duitsland, denkt de Bulgaarse politicoloog.

Hoe schat u het in? Kan Duitsland Europa bij elkaar houden?
"Dat moet blijken. Momenteel heerst er nog een mate van consensus. Maar de vluchtelingencrisis verandert ook het politieke landschap in Duitsland. Het land waar tot een paar maanden terug het vertrouwen in de leider groot was, en de mainstream media werden geprezen.

"De vluchtelingencrisis heeft van Duitsland, ironisch genoeg, een normaal Europees land gemaakt. Het populisme groeit zowel op links als op rechts. We weten nog niet wat voor effect dat heeft op het Europees beleid. Maar het belooft weinig goeds. Want paradoxaal genoeg voelt Duitsland zich momenteel alleen binnen Europa. In het zuiden wordt de Duitsers hun bezuinigingsdrift verweten en in het oosten liggen Duitse politici onder vuur vanwege de vluchtelingenpolitiek. Die Duitse eenzaamheid kan voor problemen zorgen."

Tekst loopt door onder foto.

© anp

De winnaars voelen zich geen winnaars meer, zegt u. Hoe komt dat? We hebben het zo goed.
"De dingen waar we van houden, zijn ook de dingen die we vrezen. Het Europese project is gebaseerd op afhankelijkheid. De crises, of je het nu hebt over de financiële of vluchtelingencrisis, tonen dat aan. We leven in een wereld waarin we constant verbonden zijn. We kunnen iedere plaats bezoeken. Maar dat betekent ook dat de radicale islam deze kant op komt. De Syriër die ooit als toerist ons continent bezocht, komt nu als vluchteling.

"We vrezen niet zozeer de mensen die komen, we vrezen dat de overheid de situatie niet onder controle heeft. Het gaat niet om de vluchtelingen die we nu zien, maar veel meer om de miljoenen die we niet zien.

"Mijn thuisland, Bulgarije, heeft helemaal geen vluchtelingenprobleem. De bevolking krimpt, mensen trekken weg. Bulgarije kampt met een vergrijzende bevolking, net als de rest van Europa trouwens. Op Bulgaarse scholen zitten heel veel kinderen met een Roma of Turkse achtergrond. De Bulgaren zijn bang dat de eigen cultuur verdwijnt. Dit heeft niets te maken met de vluchtelingencrisis, want Bulgarije vangt amper vluchtelingen op. Maar de twee fenomenen - de vluchtelingencrisis en een krimpende bevolking waardoor de cultuur verdwijnt - worden wel aan elkaar gekoppeld. We plakken onze interne angsten op externe gebeurtenissen."

Daar hebben we toch politici voor? Die moeten de bevolking gerust stellen.
"Het probleem is dat politici niet meer vertrouwd worden. Er gaapt een levensgroot gat tussen de kiezers en de elite. Komt dat doordat politici het slechter doen dan vroeger? Ik denk het niet.

"Het is oneerlijker verdeeld. Voor de elite is er altijd een uitweg. In tijden van crisis pakken zij hun boeltje en vertrekken. Zij hebben meer mogelijkheden. De minder bedeelden hebben niet meer het gevoel dat ze daadwerkelijk beschermd worden.

"Dat sentiment leeft in alle lidstaten. Ik merk dat bijvoorbeeld heel duidelijk in Bulgarije. Bulgaarse politici die iets fout doen moeten zo snel mogelijk achter de tralies verdwijnen. Dat is de algemene opvatting. Ik heb me altijd afgevraagd waarom de Bulgaren zo geobsedeerd zijn door het opsluiten van politici. Het heeft volgens mij alles te maken met hun achtergrond. Bulgaarse politici komen uit gegoede milieus, en ze sturen hun kinderen naar privéscholen. Ze leven in hun eigen bubbel. Alleen in de gevangenis komen ze in aanraking met de rest van de bevolking."

Krastev filosofeert door en komt dan toch weer uit bij het referendum over Oekraïne. "Doordat we allemaal leven in onze eigen werkelijkheid, zijn we buitenlanders geworden in de eigen maatschappij. We worden onverschillig voor boodschappen van anderen, van politici. De woorden glijden van ons af. Stel dat hier een oorlog zou woeden, zou er dan ook zo'n Oekraïne referendum zijn georganiseerd? Ik denk het niet. Het zijn randzaken. Het bedrijven van politiek is verworden tot een soort entertainment."

Het probleem is dat politici niet meer vertrouwd worden. Er gaapt een levensgroot gat tussen de kiezers en de elite

Deel dit artikel

Mijn tienerdochter zit constant te chatten met haar vrienden. Alleen de jongeren van haar eigen leeftijd zijn nog van belang, anderen bestaan niet

Ik viel van mijn stoel. Niet omdat ik vind dat we geen oog moeten hebben voor de gezondheid van dieren. Maar vanwege de prioriteit die eraan gegeven wordt

Overigens ben ik niet tegen alle referenda, hoewel ik van mening ben dat je er voorzichtig mee om moet springen

Het is een raar fenomeen: enerzijds zijn mensen niet geïnteresseerd in politiek en toch willen ze alle macht

Het probleem is dat politici niet meer vertrouwd worden. Er gaapt een levensgroot gat tussen de kiezers en de elite