Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De flex-kijker haalt in deze verwarrende tijd zelf de warme zekerheid van de jaren zeventig binnen: 'Ha, daar hebben we Pleuni Touw!'

Home

door REMKE DE LANGE en JANN RUYTERS

De tv-serie doet het goed op dvd. De flex-kijker bepaalt zelf wanneer hij er genoeg van heeft of een programma juist weer wil oppakken. De héle avond 'Six Feet Under', of '24' in 24 uur: álles is mogelijk.

Opvallend binnen het dvd-aanbod is de recente hausse aan oude tv-series. Klassieke Nederlandse series als 'De stille kracht', 'Bartje', 'Merijntje Gijzen's jeugd' en 'Q en Q' liggen sinds kort in de (web)winkel. Maar ook oude Amerikaanse series. 'Warner Brothers' kwam met 'Dallas', op stapel voor de komende maanden staan 'The Waltons' en 'The Thornbirds' (niet te verwarren met 'The Thunderbirds'; dit is die serie met Richard Chamberlain als verliefde priester).

Er is bij die heruitgave van de oude series een grote voorkeur voor de jaren zeventig. Nu was dat ook een toptijd, zeker wat het Nederlandse tv-drama betreft. De verzuilde samenleving was nog maar net aan het afbrokkelen en de omroepen ontdekten de dramaserie als middel om hun verzuilde identiteit beter vorm te geven en de juiste kijkers langer aan zich te binden. Dus haalde de katholieke KRO met Vlaming Jo de Meyere de ideale 'herder' binnen (Dagboek van een herdershond), en de protestantse NCRV met 'Bartje' de meest weerbarstige boerenzoon.

Wat daarnaast opvalt is dat het juist die 'historische tv-series van toen' zijn die nu weer opnieuw worden uitgebracht. Niet het gerespecteerde linkse 'seventies'-drama van de Vara, zoals 'Klaverweide' of 'Tussen wal en schip', maar de series die toen al teruggrepen naar nog weer een eerder tijdperk. Naar de tijd van vóór de jaren zestig, van voor de Tweede Wereldoorlog, van voor de Eerste zelfs. Toen normen en waarden nog helder waren; toen het er alleen nog om ging of je wel of niet wilde bidden voor bruine bonen. Die series zagen we het liefst in de jaren zeventig, en blijkbaar nu weer.

Het is nostalgie in het kwadraat. Al moet gezegd dat binnen de nostalgie van nu wel sprake is van vooruitgang (of verloedering, het is maar hoe je het bekijkt). Na de jaren zeventig volgden de jaren tachtig, ofwel na de ontzuiling kwam de versoaping. Te beginnen met 'Dallas', de eerste soap die elite en onderklasse verenigde in een gedeeld (al dan niet ironisch) kijkplezier. Deze moeder aller soap-opera's blijkt vijfentwintig jaar na dato ook al weer goed voor een heruitgave.

Weliswaar was Dallas niet de eerste soap ('As the World Turns' bestaat al sinds de jaren vijftig), maar wel een televisiefenomeen dat zelden is geëvenaard. Op het hoogtepunt van de populariteit van de serie, die liep van 1978 tot en met 1991, hield half Amerika zich bezig met maar één vraag: wie schoot op J.R.? Kleding- en haartrends werden gezet door de new rich-leden van de Texaanse olieclan Ewing die zowel het bedrijfsleven als de lokale politiek in Dallas in de greep had, wetenschappelijke verhandelingen zijn er over de serie geschreven, en de echte bewoners van het witte huis dat model stond voor huize Ewing moesten de ranch verlaten omdat ze gek werden van de bezoekjes van ontelbare fans. De serie schiep een precedent voor andere series over welgestelden die tobben met het leven, zoals 'Dynasty', 'Falcon Crest' en 'Beverly Hills 90210'. Maar betere lessen in kille achterbaksheid en berekend overspel dan van 'Dallas' zul je niet krijgen.

Het Nederlandse antwoord kwam in 1981 met de destijds zeer populaire 'De Fabriek'. De meeste televisiekijkers van boven de dertig zullen de beginmelodie van zowel 'Dallas' als 'De Fabriek' moeiteloos op commando kunnen neuriën.

De door Joop van den Ende geproduceerde soap ging over de perikelen van een rijke familie in de suikerbieten. Klinkt dat al niet erg sexy, bekijk dan eens de openingsscène van de eerste aflevering. In een kamer met gesloten gordijnen staat een fabrieksarbeider op van de ontbijttafel met boerenbont-servies en vertrekt met een thermosfles koffie naar zijn werk. De statische camera staat er op afstand bij. Zo wordt de toon gezet van een serie die maar niet wil loskomen van de vette kleigrond.

Als in een somber Kammerspiel voltrekken zich scènes in benauwde woonkamers, koele vergaderruimtes en saaie kantoren. Van de schoonheid of de romantiek van de Hollandse polder geen spoor. Het is leuk om sterren van toen als Pleuni Touw en Jeroen Krabbé (met flinke haardos én naakt!) weer te zien, maar de harkerigheid waarmee ze in beeld worden gebracht voelt hopeloos ouderwets aan.

Dan 'Dallas'. In het allereerste beeld uit die serie zien we een nummerbord: Ewing 4 staat er op. De camera zwiept omhoog en een rode Mercedes cabriolet met daarin Bobby Ewing en zijn kersverse bruid Pamela zoeft over de prairie van noordelijk Texas. Ga mee op avontuur met de Ewings!, juicht dat beeld. Je vóelt de wind in je haren. De wereld van deze cowboymiljonairs en hun trophy wives wordt met technische bravoure, levendig camerawerk en efficiënte montage afgeschilderd als iets begerenswaardigs, iets waar je je ogen liever niet van afwendt, hoe oppervlakkig en over de top het ook allemaal mag wezen. Dat maakt de serie zelfs nu nog bijna even verslavend als toen. Niet voor niets heeft 'Dallas' een cultstatus verworven. Dat zal 'De Fabriek' niet gebeuren: het blijft polderglamour met een oerfatsoenlijke fabrieksdirecteur die zich om halfzes naar huis spoedt voor boerenkool.

Begin jaren zeventig kon je niet alleen kiezen tussen Frida en Agnetha (van Abba) maar ook tussen Pleuni en Josine; Pleuni Touw ('De stille kracht', 1974) en Josine van Dalsum ('Een mens van goede wil', 1973). Uitgegroeid tot nationale tv-sterren na hun optredens in deze goed bekeken vaderlandse tv-drama's -en nationale tv-sterren: daar had je er toen nog maar weinig van.

Het was een keuze tussen getuite lippen (Pleuni) en naar beneden hangende mondhoeken (Josine). Pleuni won: beter pruilen dan huilen. Imposant was ze als de wulpse, hooghartige residentsvrouw Léonie van Oudijck die verveling en hitte verdrijft met affaires met jonge mannen (zoals haar stiefzoon en de verloofde van haar stiefdochter). De borsten vooruit, de kin scheef, de ogen halfdicht en dan die klaaglijke klemtonen die hoorden bij de Indische warmte. 'Ach Theóo, ik verveel mij zóo.'

Vijf miljoen tv-kijkers zaten er helemaal in toen. De befaamde badkamerscène met het bloedrode sirihsap dat vanuit het niets op Pleuni's blote borsten belandt, was voor het nationale baddergenot ook zeker zo fataal als eerder Janet Leigh onder de douche in Hitchcocks 'Psycho'.

Uit latere interviews met Pleuni Touw weten we dat haar sterrenstatus van korte duur was (direct na de serie was ze weer werkloos) maar nu 'De Stille Kracht' op dvd is verschenen kunnen we kijken of die status al terugblikkend weer kan opbloeien. En toegegeven: bij het weerzien valt Pleuni een beetje weg. Naakt is niet nieuw meer, maar vooral: er blijkt zoveel meer gedenkwaardig aan Walter van der Kamps tv-bewerking. Die doodse stilte, de bordkartonnen decors, het toneelmatige acteren. Holle tv-studio-stilte heerst in 'De Stille Kracht'; alleen af en toe is er een krekel die knetterend tjirpt en een regenbui die op de veranda klettert.

Aha, de tropen, moet je dan denken. Het is gedateerd en gekunsteld, zo'n helemaal in de studio opgenomen tv-drama, maar je realiseert je dat je Nederlands Indië sindsdien ook dood stil bent blijven voorstellen. Zoals de Tweede Wereldoorlog tot en met 'Schindler's List' in zwart-wit was. Ineens schuilt alles in die stilte, in die decors, in die gekunstelde acteurs. De verlammende hitte. De benauwdheid van de Hollandse gemeenschap. De afstandelijkheid waarmee de kolonialen elkaar en het land bejegenen.

Dit verhaal gaat niet over de geheimzinnige macht van de Javaan, ook al is er de meeslepende voice-over van Ton Kuyl die daar aan het begin van iedere aflevering op hamert. Het gaat over de angst van de bezetters. Opgesloten in van huis meegebracht bordkarton; niet bestand tegen het tropenvocht.

Deel dit artikel