Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De filosofie van hard werken

Home

Marli Huijer

René Gude (1957-2015) © Berto Martinez

Denker des Vaderlands Marli Huijer blikt terug op het denken van haar voorganger René Gude. Zijn uitspraken blijken opmerkelijk consistent.

Welbewust leven
'Pas als wij autobiografen zijn, kan ons leven beginnen.' Het is een van de vele uitspraken die René Gude sinds 2004 deed als lid van het Filosofisch Elftal van deze krant. Filosofie is voor hem geen vrijblijvende bezigheid, maar een welbewuste reflectie op het gewone leven. Ze stelt je in staat om na te denken over hoe je je verhoudt tot wat je is aangereikt door je fysieke en culturele omgeving, die niet door jouzelf is bedacht of ontwikkeld.

Als je meer wilt zijn dan de toevallige gewoontes, ideeën en waarden waarin je wordt geboren en grootgebracht, zul je over je verleden en over jezelf moeten nadenken. Je moet je afkeren van dat verleden en nadenken over de toekomst, om zo je biografie in eigen hand te nemen.

Toch kunnen we in het dagelijks leven niet zonder gewoontes. Het zou een onmogelijke taak zijn om van elke gewoonte een bewuste keuze te maken. Maar we kunnen wel één keer per jaar een grote schoonmaak houden, door gewoontes en inzichten te heroverwegen en door bewust te besluiten om ze te behouden of weg te doen. Door gewoontes aan te passen - een enorme, 'weinig sensationele' klus, om met Gude te spreken - kunnen we vooruitgang boeken.

Gude verwijst daarbij met genoegen naar Descartes: 'Descartes zegt dan: als je wilt uitmaken wat werkelijk bij jou hoort, als je een niet-toevallig bouwwerk wilt maken van alle indrukken die je in je leven hebt opgedaan, moet je eens in je leven alles wegtwijfelen. Misschien keer je wel terug bij de traditie waaruit je vertrok, maar dat doe je dan wel bewust. Zo ga je dankzij autobiografische inspanningen over van een leven dat je min of meer bij toeval leefde naar een welbewust leven.'

Bij die jaarlijkse schoonmaak hoeft niet het hele interieur te worden vervangen. Het gaat Gude niet zozeer om vernieuwing, maar om verbetering. Je zou immers wel gek zijn als je een oude lamp waaronder je lekker kunt lezen, inruilt voor een nieuwe die je ogen verblindt.

Streven naar het optimum
'Je moet je altijd voorbereiden op het ergste, maar dat betekent niet dat je alle hoop laat varen. Een goed depressionistisch vertrekpunt is dat je je realiseert dat er allemaal vreselijke dingen kunnen gebeuren, maar dat je toch je nest uitkomt. Want iedereen die zijn nest uitkomt, heeft hoop.'

Deze uitspraak uit 2005 keert in ongeveer dezelfde bewoordingen keer op keer terug in het denken van Gude. Aanvankelijk als filosofisch inzicht, later ook als een levenshouding die hem in staat stelt zijn ziekte en sterven met open vizier tegemoet te treden. Optimisme is geen verplichting. Maar als je het optimisme achterwege laat, loop je grote kans dat het leven van zin verstoken blijft. Het leven heeft van zichzelf namelijk geen zin. We moeten die zin zelf zien aan te brengen.

Lees verder na de advertentie
Als je meer wilt zijn dan de toevallige gewoontes, ideeën en waarden waarin je wordt geboren en grootgebracht, zul je over je verleden en over jezelf moeten nadenken

Marli Huijer © Berto Martinez

Met zijn filosofisch optimisme spoort Gude ertoe aan om van het ene optimum naar het volgende, nog betere optimum te bewegen. Toch omschrijft hij de optimist niet als een naïeve idealist. De ware optimist is eerder een zwartkijker, een 'depressionist': iemand die zich in de depressie laat zakken en toch een goed humeur houdt. Hij verwijst naar Leibniz, die de wereld van zijn tijd de beste van alle mogelijke werelden noemde.

Hoewel dat pessimistisch klinkt - alsof een betere wereld niet mogelijk zou zijn - getuigt de 'beste wereld' van Leibniz volgens Gude van optimisme. Leibniz' best mogelijke wereld is een momentopname, een optimum; het is de voor dat moment hoogst haalbare wereld. Maar het kan altijd beter. De ware optimist ziet de wereld als een aaneenschakeling van optima waartussen onvermijdelijk dieptepunten zitten. Hij neemt de verantwoordelijkheid om tegen alle teleurstellingen in steeds te streven naar een volgend optimum.

Onderweg naar het zelfgestelde volgende optimum sluit de optimist de ogen niet voor het negatieve. Integendeel, hij erkent het ten volle, maar blijft door het negatieve heen geloven in de kracht van ideeën en idealen. Daarin verschilt hij van de 'miserabilist', die moedwillig op zoek gaat naar narigheid. Vooral in situaties van rijkdom en overvloed is het verleidelijk om een miserabilist te worden. Door het gebrek aan problemen raken velen de richting kwijt en gaan op zoek naar problemen. Xenofobie is daarvan volgens Gude een voorbeeld. 'De islam is een zelfgefabriceerde gelegenheidsfocus voor radeloze en redeloze Nederlanders', zegt Gude.

Voorstellingen controleren
Descartes mag dan Gudes grote held zijn, de stoïcijnen vindt hij ook erg goed. 'Zo'n Seneca of Epictetus, dat zijn lekkere jongens, hoor.' Met graagte vertelt hij over de brief van Seneca aan Marcia, die ontroostbaar is nadat ze haar kind heeft verloren. Ze had haar leven allang weer moeten oppakken, schrijft Seneca. Het is niet natuurlijk om zo lang verdrietig te zijn. Er moet dus wel een 'onnatuurlijke' oorzaak zijn die het verdriet in stand houdt. Volgens de stoïcijn is het verstand daar debet aan, omdat dat het verdriet in een eindeloos herhaald verhaal blijft koesteren en daardoor voorkomt dat het op natuurlijke wijze wegebt. Seneca laat volgens Gude zien dat het verstand de emotie kan aanwakkeren in plaats van deze tot rust te brengen.

De uitspraak van Epictetus dat het niet de dingen zijn die ons in verwarring brengen, maar onze voorstellingen van de dingen, was voor Gude een eyeopener. Die uitspraak geldt overigens niet alleen voor de voorstelling van de dood, maar ook voor de voorstelling van iets banaals als een sportauto. De een wordt enthousiast omdat hij daarbij aan autoraces denkt, de ander chagrijnig omdat hij een energieverslindend monster voor zich ziet.

Onderweg naar het zelfgestelde volgende optimum sluit de optimist de ogen niet voor het negatieve

René Descartes © Flickr/Biblioteca de la Facultad de Derecho y Ciencias del Trabajo

Om goed te kunnen leven is het daarom raadzaam voorstellingen op hun adequaatheid te controleren. Dat moet volgens Gude op drie manieren gebeuren; hij noemt dat 'CCC Incorporated': Correspondentie, Consistentie en Consensus. Correspondeert de voorstelling met de werkelijkheid? Is er consistentie tussen de voorstellingen onderling? Is er overeenstemming of consensus tussen mijn voorstelling en die van anderen?

Filosofie kan ons van dienst zijn bij het controleren van onze voorstellingen en bij het ontzenuwen van de oordelen en vooroordelen die ermee gepaard gaan. Deze methode, die Gude eind jaren negentig verwoordt - vooroordelen uitvergroten om ze vervolgens uit te bannen - keert later terug als een instrument om ook emoties te beheren.

Emoties beheren
Hoe kunnen we onze eigen zieleroerselen enigszins in bedwang houden? Hoe zorgen we dat de angst voor terroristische aanslagen of onbekende griepvirussen niet met ons op de loop gaat? De hedendaagse, onoverzichtelijke wereld lijkt volgens Gude op de wereld van Seneca.

Ook in die tijd, rond het begin van onze jaartelling, was de wereld groot en onoverzichtelijk. Ook toen bood rijkdom een beangstigende vrijheid en beangstigend veel mogelijkheden. Bij reëel gevaar kunnen we ons van alles voorstellen, maar als dat ontbreekt worden we gekweld door bange vermoedens over wat anderen van ons zullen vinden. Als we dan toch een concreet object of specifieke persoon vinden waarop we de angst kunnen projecteren, geeft dat een vreemd gevoel van opluchting.

Angsten, maar ook emoties als woede, vreugde of verdriet, ziet Gude als motieven die het leven richting geven. Ze bepalen wat we belangrijk vinden en wat onze doelen zijn. Als we emoties buiten beschouwing zouden laten, zou dat betekenen dat we stuurloos worden.

Toch kunnen we ons ook niet gedachteloos aan emoties overleveren. Ze kunnen met ons aan de haal gaan, ons uit balans brengen. Maar dat is geen reden om emoties te vermijden. We hebben angst immers nodig om ons tegen gevaar te beschermen. En verdriet hebben we nodig om afscheid te kunnen nemen van dat wat we waardevol vinden. Lusten en onlusten drijven de mens.

Gelukkig beschikt de mens over de rede, over het vermogen om te denken. Het denken stelt ons in staat tegenstrijdige emoties tegen elkaar uit te spelen, om ze op die manier te beteugelen.

'Humeurmanagement' noemt Gude deze beteugeling van lusten en onlusten in later jaren. Hij geeft concrete aanwijzingen voor hoe je dat kunt doen: speel emoties tegen elkaar uit, ga het ene gevoel te lijf met een tegengesteld gevoel. Zo kun je lafheid bestrijden met roekeloosheid, waardoor je een middenweg vindt die moed heet.

De filosofie zal nooit de doorslag geven in het besluit welke lijn we in het persoonlijke leven of de samenleving het best kunnen volgen. Maar filosofie levert wel 'fantastische halffabrikaten' voor ieders levensopvatting en biedt een methode om 'de degelijkheid van iedere mentale constructie, die door ziel of geest wordt voortgebracht, te beproeven'.

De filosofie van Gude is de filosofie van hard werken. Het leven is nu eenmaal een 'gedoetje'. Maar wie zich daaraan overgeeft, zal het leven optimaal smaken.

Angsten, maar ook emoties als woede, vreugde of verdriet, ziet Gude als motieven die het leven richting geven

Deel dit artikel

Als je meer wilt zijn dan de toevallige gewoontes, ideeën en waarden waarin je wordt geboren en grootgebracht, zul je over je verleden en over jezelf moeten nadenken

Onderweg naar het zelfgestelde volgende optimum sluit de optimist de ogen niet voor het negatieve

Angsten, maar ook emoties als woede, vreugde of verdriet, ziet Gude als motieven die het leven richting geven