Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De expert en de tabak

home

JOOP BOUMA

De tabaksindustrie heeft altijd steun gekocht van wetenschappers om overheden te bewerken - in Nederland en elders. 'Onafhankelijke experts' bagatelliseerden eerst de risico's van het roken, later adviseerden ze de lobby hoe de regelgeving rond tabak te beïnvloeden. Hoe onafhankelijk zijn die wetenschappers? Bij de Nederlanders Sijbren Cnossen en Jan Frijters is dat zeer de vraag.

Sijbren Cnossen geldt internationaal als een expert op het gebied van belastingen. Hij weet alles over de btw en is deskundige op het gebied van accijnzen. Daarom was hij een belangrijke gesprekspartner voor de tabaksindustrie.

De oud-hoogleraar is vanwege zijn buitengewone expertise in 2006 benoemd als adviseur van de directie van het Centraal Planbureau (CPB), onderdeel van het ministerie van economische zaken, landbouw en innovatie. Hij is dat nog steeds, hoewel inmiddels 76 jaar oud.

Het CPB speelt een centrale rol in het proces van economische beleidsvorming in Nederland, en het bureau hecht zeer aan onafhankelijkheid.

Prof. dr. Cnossen was 30 jaar hoogleraar in Rotterdam en Maastricht. Hij is nu nog buitengewoon hoogleraar aan de Universiteit van Pretoria. Komende zomer verzorgt Cnossen voor het African Tax Institute in Pretoria weer een workshop over de praktische aspecten van accijnzen in Afrikaanse landen.

Zomer 1991, Cnossen was hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, werd de belastingexpert ingehuurd als adviseur van de tabaksindustrie, een bijbaan die niet op zijn lange CV staat.

Uit notulen van de Confederation of European Community Cigarette Manufacturers (CECCM), een samenwerkingsverband van dertien Europese belangenclubs van sigarettenfabrikanten, blijkt dat Cnossen werd 'gerekruteerd als consultant' om 'een verbinding te leggen tussen de tabaksindustrie en de Nederlandse belastingautoriteiten, zowel op politiek als ambtelijk niveau'. De benoeming van Cnossen kwam ter sprake tijdens de CECCM-vergadering die in juli 1991 werd gehouden op de kantoren van tabaksfabrikant Rothmans in het Engelse Denham.

Het moment om Cnossen als adviseur in te huren was goed gekozen. Van juli tot december 1991 zou Nederland voor een half jaar voorzitter zijn van de Europese Gemeenschap. Tijdens dit voorzitterschap zouden onder meer beslissingen worden genomen over harmonisatie van belastingen binnen Europa. De notulen: "Cnossen heeft een excellente achtergrond voor deze taak. Hij is een vooraanstaand autoriteit op het gebied van fiscaal beleid. Hij is volledig op de hoogte van het beleid van de CECCM op het gebied van fiscale harmonisatie in de Europese gemeenschap. Hij stemt daar ook volledig mee in en wil vol enthousiasme aan deze taak beginnen."

Het standpunt van de CECCM over het Europese streven naar één accijnsbeleid was destijds simpel: geen harmonisatie, alles moest vooral blijven zoals het was. De lidstaten moesten in de visie van de tabaksindustrie vasthouden aan hun eigen fiscaal beleid. Eén Europees beleid voor tabaksaccijns was de industrie een gruwel. De fabrikanten vreesden dat de (noordelijke) landen met de hoogste tabaksaccijns (zoals Nederland, Groot-Brittannië en Denemarken) de nieuwe norm zouden bepalen, óók in toekomstige lidstaten waar de accijnzen vaak prettig laag waren.

Het was, blijkens de notulen, een standpunt dat Cnossen als adviseur van de tabaksindustrie geheel met zijn opdrachtgevers deelde. Hij kreeg voor zijn adviseurswerk in 1991 25.000 gulden, aldus de notulen van een CECCM-vergadering. Cnossen bleef gedurende het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Gemeenschap als consultant werken voor de Europese sigarettenfabrikanten.

In de Europese club van tabaksfabrikanten leefden destijds ook plannen om Cnossen niet allen via Nederland, maar ook op Europees niveau in te zetten voor de industrie. In de zomer van 1991 besloot de Europese Commissie een extern adviesorgaan in te stellen voor indirecte belastingheffing. De CECCM realiseerde zich dat het van groot belang was dat de tabaksindustrie in dit adviescollege een zetel zou krijgen. Maar dat kon alleen lukken via een omweg, bijvoorbeeld via UNICE, de Europese werkgeversvereniging (het huidige Business Europe).

Cnossen was voor de tabaksfabrikanten de uitgelezen persoon om in het nieuwe adviesorgaan zitting te nemen, vond het bestuur van de CECCM. De belastingdeskundige verklaarde zich volgens de notulen bereid om die taak op zich te nemen, maar hij moest dan wel worden genomineerd. Het bestuur kondigde aan dat bij UNICE aanspraak zou worden gemaakt op een zetel in het nieuwe adviesorgaan. De tabaksbedrijven die lid waren van UNICE zouden vervolgens binnen de werkgeversvereniging een lobby moeten beginnen om Cnossen genomineerd te krijgen.

Cnossen zegt dat hij zich nog weinig herinnert van zijn adviseurschap voor de tabaksindustrie. "Het is zo lang geleden. Ze kunnen in die documenten wel van alles over me schrijven. Ik kan me niet eens het bedrag herinneren dat ik er kennelijk voor heb gehad." Cnossen vindt het bedrag niet ongewoon. "Er waren wel meer belangengroepen die een analyse van mij wilden. Ik heb toen alleen maar een artikel geschreven."

De oud-hoogleraar ontkent een lobby te hebben gevoerd richting autoriteiten of de politiek. "Ik heb nooit met enige regeringsfunctionaris gesproken over tabaksaccijns. Mijn onafhankelijkheid is me veel te dierbaar." Ook is hij geen lid geweest van het adviesorgaan van de Europese Commissie. "Ik ben niet door de CECCM gevraagd om in dat adviesorgaan zitting te nemen."

Niettemin worden vraagtekens gezet bij zijn onafhankelijkheid als internationaal expert. Luk Joossens, wetenschapper op het gebied van tabakspreventie en werkzaam voor de Belgische kankerbestrijding: "Cnossen kom je altijd tegen als spreker over belastingen op conferenties die zijn gesponsord door de tabaksindustrie."

Cnossen was eind 1995 voorzitter van een internationale tabakswerkgroep van de Europese Commissie waarin werd gesproken over de harmonisatie van tabaksaccijns. Bij die bijeenkomst in Lissabon waren 42 vertegenwoordigers van de tabaksindustrie aanwezig. Er was slechts één vertegenwoordiger van een gezondheidsorganisatie uitgenodigd.

Tobacco International, een tabakstijdschrift, blikte later tevreden terug op de werkgroep: "De lobby van de internationale tabaksindustrie veroorzaakte verwarring in de Brusselse bureaucratie. Een zwakke Europese Commissie zorgde ervoor dat alle voorstellen om de minimale accijnzen op sigaretten en shag te verhogen, naar de prullenbak werden verwezen."

Ook de Amerikaanse econome Hana Ross, specialiste op het gebied van tabaksaccijns, is kritisch over de wetenschappelijke activiteiten van Cnossen. Ze volgt de Nederlandse belastingexpert al jaren. Ross was betrokken bij onderzoeksprojecten naar economische aspecten van tabaksontmoediging voor onder meer de Wereld Bank, de Wereldgezondheidsorganisatie en de Europese Unie.

Ross: "Cnossen is een expert in het gebruiken van onderzoeksgegevens in een andere context en het selectief presenteren van gegevens op een manier die de tabaksindustrie van pas komt." Volgens de econome stelt Cnossen in zijn analyses, ook van recente datum, over de beschikbaarheid van tabaksproducten in de nieuwe EU-lidstaten dat roken onbetaalbaar wordt voor de burgers in die landen, als de accijnzen worden opgetrokken. Maar volgens Ross blijkt dit niet uit onderzoek.

De econome vindt dat Cnossen selectief winkelt in de onderzoeken naar de hoogte van accijnzen. Cnossen op zijn beurt is van mening dat in veel landen, waaronder Nederland, de roker te veel accijnzen betaalt. De accijnsinkomsten zijn volgens Cnossen in deze landen hoger dan de werkelijke maatschappelijke kosten die roken met zich meebrengt. Volgens Hana Ross is dit onjuist. "Het valt telkens op dat Cnossen de studies die dit tegenspreken, volledig negeert."

Cnossen houdt vol dat rokers genoeg opbrengen. "Je moet in de analyses ook meenemen dat rokers doorgaans eerder overlijden en zo de samenleving ook kosten besparen", zegt hij. "Voor verschillende landen, waaronder Nederland en Finland, is er goed onderzoek waaruit blijkt dat de totale netto externe kosten van roken lager zijn dan de opbrengst van accijns, als naast de kosten ook de baten (een korter leven, jb) in de beschouwing worden betrokken. Voor alcoholgebruik is dit bij lange na niet het geval. Dit is het theoretisch kader waarin ik mijn onderzoek op accijnsgebied tracht vorm te geven en waarvan ik nooit ben afgeweken."

Cnossen is sinds 2001 senior adviseur van het ITIC in Washington, het International Tax and Investment Center. Volgens de Belg Joossens is dit ITIC een lobby-organisatie voor bedrijven die het vrijemarktprincipe willen propageren. Vooral de tabaksindustrie heeft in het ITIC een zware stem, aldus Joossens. Het ITIC wordt onder meer gesponsord door oliemaatschappijen, farmaceutische bedrijven, alcoholfabrikanten en de tabaksindustrie. Cnossen organiseerde voor ITIC seminars over de tabaksaccijnzen in de Europese Unie, in Den Haag, Pretoria en in 2006 in het Grand Hotel Royal in Boedapest.

Het seminar in de Hongaarse hoofdstad ging onder meer over de 'balans tussen belasting en gezondheidsbeleid' in de EU en was bedoeld voor overheidsambtenaren uit Oost-Europese landen. Over budget had Cnossen niet te klagen. Voor de bijeenkomst benaderde Cnossen destijds David Merriman, hoogleraar in de economie aan de Loyola Universiteit van Chicago, als spreker. Merriman werd 10.000 dollar in het vooruitzicht gesteld als hij zou komen, het hotelverblijf was voor rekening van ITIC. Cnossen wil niet ingaan op de rol van de tabaksindustrie in het ITIC.

Met medewerking van Dominique Hamerlijnck, expert tabaksontmoediging.

Dit is het laatste artikel van een korte serie over het tabaksbeleid van de afgelopen tien jaar. Eerdere afleveringen stonden op 10 en 21 december 2011, 3 januari en 21 februari 2012 in de krant.

Dit project wordt financieel ondersteund door KWF Kankerbestrijding. Deze organisatie is niet betrokken bij de totstandkoming van de artikelen of de keuze van de onderwerpen.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.