Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De eenzame uitvaart. Altijd koffie, soms cake

Home

Babette Rijkhoff

Amsterdam begraaft jaarlijks zo'n vijftien mensen die niemand meer hebben. Geen familie, vrienden of buren. "Soms zijn mensen blij als je belt om te vertellen dat iemand is overleden."

Als het Mercedesbusje de Amsterdamse begraafplaats Vredenhof oprijdt, is het dinsdagochtend 9 uur. Acht mannen in zwart pak, dragers, stappen uit. De sfeer is gemoedelijk. Er wordt gepraat, grappen gemaakt. Sommigen roken een sigaret.

Dan rijdt een witte auto het terrein op, met daarin Ton van Bokhoven en Ali Mahmood van gemeente Amsterdam, afdeling uitvaarten. Een derde auto, met een man in pak. Hoge hoed in zijn hand. Meneer Nijman, de uitvaartleider. Even later nog twee mannen, per fiets: F. Starik, Amsterdams stadsdichter en zijn collega Krijn Peter Hesselink. "Heb je aan de muziek gedacht?", vraagt Starik Hesselink. Hesselink kijkt geschrokken. Dan haalt Starik geruststellend een cd uit de binnenzak van z'n colbert.

Van de overledene verschijnt geen familie. Geen vrienden. Geen kennissen, noch buren. En toch begint deze eenzame uitvaart niet eerder dan het geplande half tien. Niet eerder en niet later. Van Bokhoven: "Iedereen verdient een waardig afscheid."

Overlijdensmeldingen
Van de 332 uitvaarten die gemeente Amsterdam afgelopen jaar verzorgde, ging het in vijftien keer om een eenzame uitvaart. Een uitvaart zonder nabestaande. Daklozen, bolletjesslikkers, vondelingen, zelfmoordenaars of misdrijfslachtoffers, illegalen, eenzame ouderen. "Vaak hebben de buren geklaagd over de stank. Ze vermoeden een dood dier in het trapportaal", vertelt Van Bokhoven. "Vaak blijkt het geen dooie muis, maar mensenlijkenlucht. Een vieze penetrante geur."

Afgelopen jaar kreeg gemeente Amsterdam 386 overlijdensmeldingen, van bijvoorbeeld politie, ziekenhuizen, verpleeghuizen, het mortuarium, buren of vrienden. Van Bokhoven en zijn collega Ali Mahmood komen dan in actie. Ze proberen allereerst kinderen, ouders of de broers en zussen van de overledene op te sporen -om ze in te lichten, maar ook om te vragen of ze zelf de uitvaart willen regelen. Dat laatste gebeurt sporadisch. "De ervaring is dat er veel ruzies zijn in Nederland", vertelt Van Bokhoven. Van de 386 eenzame overledenen van vorig jaar, heeft de gemeente Amsterdam 332 uitvaarten verzorgd. Gemeentes zijn verplicht om de wet op lijkbezorging uit te voeren.

Van Bokhoven: "Soms is er al jaren geen contact meer, dan wil de familie niet voor de uitvaartkosten op draaien, omdat ze de overledene nauwelijks meer kennen of amper gekend hebben. Dan wordt de burgemeester van Amsterdam opdrachtgever van de uitvaart."

Geen familie
Wanneer er geen eerste- of tweedegraads familieleden te vinden zijn, gaan Van Bokhoven en Mahmood naar de woning van de overledene. Daar zoeken ze een uitvaartpolis of bankafschriften om te kijken of de begrafenis op die manier betaald kan worden. Is er geen geld, dan betaalt gemeente Amsterdam. Bij een binnengekomen melding wordt ook altijd een fax gestuurd naar het centrale testamentregister in Den Haag. Van Bokhoven: "In een testament kunnen de laatste wensen staan opgetekend. Iemand wil bijvoorbeeld een rituele wassing en een islamitische begrafenis. Ook als er geen geld is kan dit allemaal geregeld worden. Bijzondere wensen komen niet veel voor, maar als er geld is kunnen we alles uitvoeren."

Op de afdeling uitvaarten is het hollen of stilstaan. Mahmood: "Afgelopen maandag hebben we de hele dag zitten wachten op een telefoontje. Dinsdag kwamen er negen meldingen." Zo ook een melding van de politie. Een Ghanese man, 46 jaar, heeft zes weken dood in zijn woning gelegen. De faxen naar het bevolkingsregister en het centrale testamentregister zijn de deur uit, maar geen familie is gevonden. Ook niet via het Ghanees consulaat. De uitvaart is morgen.

In de stromende regen rijden Van Bokhoven en Mahmood naar het politiebureau in Zuidoost om de sleutels van de woning van deze man op te halen. Achterin de auto ligt een koffer met plasticzakken, mondkapjes, plastic schoenbeschermers, een zaklantaarn en een spray voor als de stank heel heftig is. Van Bokhoven: "Maar die gebruiken we niet heel vaak, we zijn het zo langzamerhand wel gewend."

Als Mahmood de deur van de flat opent ruikt hij voorzichtig hoe het met de lijkenlucht gesteld is. Het valt mee. Van Bokhoven loopt naar binnen en opent een raam. In de flat is het een puinhoop. Overal lege dozen, papieren, uitgebrande waxinelichtjes en op de grond liggen dvd's, schoenen, post en plastic zakken gevuld met lege multomappen. Op tafel een Engelse bijbel en op de bank ligt een dekbed, zonder hoes.

Theezakjes en Arabische zwaarden
Van Bokhoven vertelt dat het negen van de tien woningen er precies zo uitziet als in deze flat. Of erger. "In sommige huizen is er in geen twintig jaar meer opgeruimd of schoongemaakt. En je maakt aparte dingen mee. Iemand die al zijn theezakjes had bewaard. zakjes lagen stapels hoog naast het aanrecht." Mahmood: "Een huis waar overal stukjes worst hingen te drogen. Of een woning vol Arabische zwaarden. We hebben zelfs een keer een bom gevonden die door de explosievendienst onschadelijk gemaakt moest worden. Het explosief had makkelijk twee gebouwen kunnen vernietigen, maar de overledene wist het waarschijnlijk niet eens, want hij had 'm gebruikt als bloemenvaas."

Mahmood maakt foto's van de woning voor bij het proces verbaal. Daarna zoeken ze de huiskamer door, op zoek naar een overlijdenspolis. Zonder resultaat. Ze gaan naar de slaapkamer. In het dekbed zitten donkere verkleurde vochtplekken en op de grond liggen plastic handschoenen. "Hier moet hij hebben gelegen. De handschoenen zijn waarschijnlijk van de mensen die hem hier hebben weggehaald", zegt Van Bokhoven. De agenda en de portemonnee van de man liggen op het nachtkastje. Mahmood stopt de spullen in een plastic zak om mee te nemen naar kantoor. Net als de post die ze uit de brievenbus beneden hebben gehaald, zodat abonnementen stopgezet kunnen worden.

Dierenasiel
Het tweede huis dat ze bezoeken is een woning in Geuzenveld. De 89-jarige eigenaar is zaterdagochtend in het Slotervaartziekenhuis overleden. Van Bokhoven moet hard tegen de deur duwen. Een enorme berg post en kranten verspert de ingang. "De man is twee weken geleden in het ziekenhuis opgenomen met een gebroken heup, maar ik denk dat hij al veel langer niet thuis is geweest", zegt Mahmood. "In het ziekenhuis waren geen contactpersonen, behalve zijn huisarts. Via het bevolkingsregister kwam ik er achter dat hij drie dochters heeft. Ik heb ze gebeld en geschreven maar ik heb nog niks van ze gehoord."

Hier is het vrij opgeruimd. Aan de muur hangt een foto van twee poedels. Op de foto is een sticker met een glimmend hartje geplakt. In de kast staan beeldjes van glas en aardewerk van deze hondjes. Mahmood: "Deze meneer heeft zo'n 20.000 euro op z'n rekening staan. In z'n testament staat dat alles naar het dierenasiel mag gaan."

Een gedicht en muziek
Terug naar dinsdagochtend op begraafplaats Vredenhof. De dienst van de uitvaart gaat beginnen. Starik heeft zijn cd aan de uitvaartleider gegeven en neemt plaats op de voorste rij stoelen, vlakbij de kist. Van Bokhoven, Mahmood en Hesselink gaan ook zitten.

De zon schijnt door de paarse glas-in-lood ramen, aan weerszijde van de kist brandt een kaars en op de kist ligt een bloemstuk van witte orchideeën met groen blad. Vioolmuziek van Janine Jansen klinkt uit de boxen. Wanneer er geen keuze is opgegeven in het testament wordt er driemaal licht klassieke muziek gedraaid.

De uitvaartleider gebaart Hesselink naar voren. Het is de eerste keer dat hij aanwezig is bij een eenzame uitvaart en dus ook de eerste keer dat hij een gedicht heeft geschreven voor iemand die hij niet kent. Hesselink wrijft in z'n handen. Op een zangerige toon spreekt hij de zinnen uit. Bij de laatste zin klapt hij zijn map dicht en neemt weer plaats op zijn stoel. De laatste twee muziekstukken klinken. Een pianosolo van Martin Fondse van Key Figures en nogmaals vioolmuziek van Janine Jansen. Daarna gaat de deur achter de kist open. De dragers staan klaar en een frisse wind waait naar binnen.

Twee aan twee loopt het gezelschap achter de kist aan over de begraafplaats. Wanneer de kist in het graf is gedaald en de dragers zijn vertrokken gooien de aanwezigen een schepje zand op de kist en lopen daarna terug naar het gebouw. Hier staat de koffie klaar. Ook liggen er dikke plakken roombotercake op een bord. Niet altijd is er geld voor cake, ook is er niet altijd geld voor acht dragers, maar de overledene van vanochtend had een goede uitvaartverzekering.

Er wordt gesproken over de tv-serie A'dam - E.V.A., waarin een Zeeuwse jongen naar Amsterdam verhuist om bij de uitvaartdienst van de gemeente te werken. "De scenatioschrijver is een aantal keer met ons mee geweest tijdens huisbezoeken", vertelt Van Bokhoven. "Hij kreeg gelijk inspiratie om er een serie van te maken. Tot in detail heeft hij opgelet. Zelfs de koffer met mondkapjes en plasticzakken die we meenemen naar de woningen lijkt precies."

Kosten
Een sobere begrafenis zonder volgauto, rouwauto en zonder rouwadvertentie kost zo'n 5000 tot 6000 euro. De gemeente Amsterdam heeft een pakketdeal gesloten met een uitvaartonderneming en betaalt dus minder. Volgens Europese aanbesteding kunnen uitvaartondernemingen om de drie jaar een offerte aanbieden aan de gemeente. Zo blijft de concurrentie eerlijk.

Een nabestaande kan niet gedwongen worden om een uitvaart te betalen, wil iemand niet betalen dan neemt gemeente Amsterdam de rekening voor zijn kosten. Wel wordt er actief gezocht naar een erfenis van de overledene, een uitvaartpolis en gekeken hoeveel geld de overledene op zijn rekening heeft staan, zodat hij of zij zijn eigen uitvaart kan betalen. In de wet staat dat de kosten verhaald mogen worden op ouders en kinderen. Gemeente Amsterdam doet dit bewust niet, omdat het meer geld kost dan oplevert om dit voor elkaar te krijgen. Per gemeente verschilt de aanpak.

Wanneer er na aftrek van de gemaakte kosten geld overblijft op de rekening van de overledene, bewaart het ministerie van financiën dat twintig jaar. In de Staatscourant en op de internetsite van het ministerie wordt bekend gemaakt dat er een bedrag beschikbaar is voor nog niet opgespoorde erfgenamen. Met een verklaring van erfrecht van de notaris kan een erfgenaam dit geld alsnog opeisen.

Een gemeente-uitvaart lijkt zoveel mogelijk op een particuliere. Het standaardpakket voorziet in vier dragers, een rouwauto, bloemen met een lint, maar zonder tekst, grafgroen en koffie. Ton van Bokhoven, afdeling uitvaarten Amsterdam: "Nabestaanden vinden het fijn als ze op een waardige manier kunnen afscheid nemen. Daar hoort ook een kopje koffie bij."

Deel dit artikel