Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De dubieuze rechtvaardiging van de Turkse inval in Syrië

Home

Arjen van der Ziel

Een Turks militair konvooi op weg naar de grens met Syrië. © Getty Images

Turkije rechtvaardigt zijn militair ingrijpen in Syrië als 'zelfverdediging'. Ten onrechte, stellen experts. Volgens hen wordt het internationale recht de laatste jaren steeds verder uitgehold. 

Toen Turkse troepen vorige maand, ondersteund door tanks en luchtaanvallen, begonnen aan hun omstreden inval in buurland Syrië, stuurde de Turkse regering een belangrijke brief aan de Verenigde Naties. In het schrijven leggen de Turken uit waarom hun 'Operatie Olijftak' gerechtvaardigd is.

Lees verder na de advertentie

Ankara beroept zich in de brief op het zogenoemde recht op zelfverdediging. Volgens de Turken is hun invasie nodig vanwege een 'directe dreiging' vanaf Syrisch grondgebied door de terreurbeweging Islamitische Staat en de Koerdische militie YPG. Deze 'terroristische organisaties' hebben volgens Turkije in het door oorlog verscheurde Syrië een 'vruchtbare bodem' gevonden.

De operatie richt zich alleen tegen terroristen

Güven Begeç , Turks diplomaat

Invloedsfeer

"De operatie richt zich alleen tegen terroristen en hun schuilplaatsen, bunkers, versterkingen, wapens, voertuigen en materieel", schrijft de Turkse diplomaat Güven Begeç aan de VN-Veiligheidsraad. "Alle voorzorgsmaatregelen zijn genomen om bijkomende schade te vermijden."

Volgens experts laat de brief - anderhalf kantje, gedateerd 22 januari - zien hoe het recht op zelfverdediging de laatste decennia steeds verder is opgerekt. Vooral sinds de aanslag van 11 september 2001 in New York gaan regeringen onder het mom van zelfverdediging steeds makkelijker over tot militaire actie in andere landen. "Ik vind dat hele Turkse verhaal van zelfverdediging ongeloofwaardig", zegt Terry Gill, hoogleraar militair recht aan de Universiteit van Amsterdam. "Volgens mij zijn de Turken Syrië gewoon binnengevallen om Koerdische strijders weg te houden bij hun grens en om hun eigen invloedssfeer te creëren."

Zelfverdediging

Op grond van het internationaal recht heeft elk land in principe het recht om zichzelf te verdedigen wanneer het gewapend wordt aangevallen door een andere staat. Het aangevallen land mag die zelfverdediging bovendien op allerlei manieren en op allerlei plekken ter hand nemen. Zo kan een marineschip meteen terugschieten als het wordt bestookt. Of een regering kan, in reactie op artilleriebeschietingen uit een buurland, commando's de betreffende artillerieposities laten aanvallen.

Ook een nog op handen zijnde onmiddellijke, overweldigende aanval kan een zelfverdedigingsactie rechtvaardigen. "De Nederlandse oorlogsverklaring aan Japan in 1941 was daar een voorbeeld van", vertelt Gill. "De Japanners hadden Nederlands-Indië op dat moment nog niet aangevallen, maar het was overduidelijk dat ze dat wel gingen doen, vanwege de grote omvang van hun offensief in de hele regio, en vanwege het belang van de olievelden in Nederlands-Indië. Ze waren ook al in gevecht met de Britten en Amerikanen. Dat maakte de Nederlandse oorlogsverklaring rechtmatig."

Maar er gelden wel beperkende voorwaarden. Zo moet de zelfverdediging 'noodzakelijk' zijn: er mogen geen andere, vreedzame opties zijn. Ook dient de zelfverdedigingsactie 'proportioneel' te zijn, dat wil zeggen gepast in verhouding tot de ernst van de vijandige aanval.

Internationaal Gerechtshof

Het Internationaal Gerechtshof in Den Haag tikte de Verenigde Staten bijvoorbeeld op de vingers over wapengekletter in de Perzische Golf in de tweede helft van de jaren tachtig. Een Amerikaans schip was destijds op een Iraanse mijn gevaren en had daardoor schade opgelopen, maar het schip zonk niet en er gingen geen levens verloren. In reactie daarop voerden de Amerikanen een grote tegenaanval uit, die onder meer leidde tot de vernietiging van een olieplatform, twee Iraanse fregatten en een aantal andere schepen en vliegtuigen. Naar het oordeel van het Internationaal Gerechtshof was die reactie niet in verhouding tot het incident met de mijn.

Flinke omvang

Aanvallen door rebellen, die bijvoorbeeld vanuit een buurland opereren, zijn van oudsher ook een heikel punt. Zo hebben het Zuid-Afrikaanse apartheidsbewind en de Israëlische regering in het verleden wel betoogd dat zij uit zelfverdediging het recht hadden om strijders tot in andere landen te bestrijden. Volgens het Internationaal Gerechtshof heb je dat recht echter pas als de gewelddadige acties van de rebellen een flinke omvang hebben en zijn toe te rekenen aan dat andere land.

Maar in hun wereldwijde strijd tegen het terrorisme hebben de Verenigde Staten en hun bondgenoten de laatste jaren veel van dit soort reserves overboord gezet. Zo hebben de Amerikanen na de aanslagen van 11 september 2001 het controversiële beginsel omarmd dat zij vermoede terroristen in andere landen mogen aanvallen als de lokale autoriteiten daartoe zelf 'niet in staat of niet bereid' zijn. En Washington claimt zelfs op grond van zogenoemde 'preventieve' zelfverdediging dat het jihadisten in andere landen mag aanvallen nog voordat er een concrete terreurdreiging is.

Ook de huidige militaire operaties tegen terreurgroep IS in Syrië worden door de VS en hun bondgenoten gerechtvaardigd op grond van 'zelfverdediging'. Daarbij schuwen westerse regeringen creatieve volkenrechtelijke constructies niet. Zo stelt Nederland dat het in Syrië meevecht tegen IS op basis van het recht op 'collectieve zelfverdediging' van Syrië's buurland Irak.

De redenering van het verdedigen van Irak is nauwelijks vol te houden

André Nollkaemper, hoogleraar Universiteit van Amsterdam.

Het recht erodeert

"Officieel zijn onze militairen daar om Irak te beschermen", zegt André Nollkaemper, hoogleraar internationaal recht aan de Universiteit van Amsterdam. "Maar bij een aantal acties lijkt de relatie met de verdediging van Irak zo ver weg dat die redenering nauwelijks nog vol is te houden."

De Verenigde Staten roepen zelfverdediging bovendien in als rechtvaardiging voor hun eindeloze drone-aanvallen in landen als Pakistan, Jemen, Somalië en Libië. "De global war on terror is uit de hand gelopen", zegt Nollkaemper. "Als je de lijst bekijkt van landen waar de Amerikanen nu drone-aanvallen uitvoeren, vaak tegen de wil van de lokale regering, dan is het duidelijk dat dit een sterk eroderend effect heeft op het internationale recht. Dat is zorgelijk."

Kloof

Nollkaemper en andere experts tekenen hierbij wel aan dat er in het internationaal recht altijd al een behoorlijke kloof bestond tussen de letter van de wet en de werkelijkheid. Bovendien is er nou eenmaal een reële terreurdreiging en is de rol van allerlei niet-statelijke strijders de laatste jaren sterk toegenomen. Dit maakt volgens hen logisch dat de traditionele principes worden aangepast.

"Het zijn lastige problemen", vindt Nollkaemper. "Heel makkelijke antwoorden zijn er niet. Maar als je zelf het recht op zelfverdediging voortdurend misbruikt, wordt het moeilijker om andere landen tot de orde te roepen."

En dat is precies wat zich momenteel lijkt voor te doen bij de controversiële Turkse inval in het noordwesten van Syrië. Operatie Olijftak duurt inmiddels ruim drie weken en heeft al aan tientallen burgers het leven gekost. De Turkse president Recep Tayyip Erdogan heeft aangekondigd dat zijn troepen het hele district Afrin zullen zuiveren van de Koerdische YPG-militie.

Turkije misbruikt het recht van zelf­ver­de­di­ging

Anne Peters, Max Planck Instituut voor Internationaal Publiek Recht

"Turkije misbruikt het recht van zelfverdediging als dekmantel voor zijn operatie", zegt Anne Peters, directeur van het gerenommeerde Max Planck Instituut voor Internationaal Publiek Recht in het Duitse Heidelberg. "De Turkse inval is een flagrante schending van het internationale recht."

Ongenoegen

Binnen de Navo groeit dan ook het ongenoegen over de operatie. Op aandringen van de Nederlandse en Duitse regering kwam de Turkse ambassadeur bij de Navo vorige week op het hoofdkwartier in Brussel uitleg geven over de invasie. Turkije kreeg van de andere ambassadeurs onder meer het verzoek om 'de proportionaliteit en doelmatigheid' van het offensief in de gaten te houden en om burgerslachtoffers te vermijden. Maar de toon bleef behoedzaam en diplomatiek. Het ligt binnen de Navo gevoelig om Turkije, toch al een moeizame bondgenoot, terecht te wijzen.

"Dat gebrek aan kritiek van andere regeringen vind ik eigenlijk nog het meest zorgwekkend", zegt de Duitse expert Peters. "Ik snap heus wel dat we in tijden van terrorisme leven en dat we de regels iets moeten versoepelen, maar je moet dat wel héél voorzichtig doen. Je moet duidelijke grenzen trekken. Want anders krijg je misbruik, zoals van de Turken. Vergeet niet: we kunnen zelf in de toekomst ook met dit soort militaire agressie worden geconfronteerd."

Lees ook: een oorlog tussen de VS en Turkije is niet langer ondenkbaar.

Deel dit artikel

De operatie richt zich alleen tegen terroristen

Güven Begeç , Turks diplomaat

De redenering van het verdedigen van Irak is nauwelijks vol te houden

André Nollkaemper, hoogleraar Universiteit van Amsterdam.

Turkije misbruikt het recht van zelf­ver­de­di­ging

Anne Peters, Max Planck Instituut voor Internationaal Publiek Recht