Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De dominee onder de architecten

Home

TEKST HENNY DE LANGE

Niet iedereen kon zijn 'Oostblok-architectuur' waarderen. Toch staat de idealistische architect Jaap Bakema centraal in het Nederlandse paviljoen op de architectuurbiënnale van Venetië.

Jaap Bakema was de Rem Koolhaas van zijn tijd." Het floept er ineens uit bij Guus Beumer. Maar het klopt, zegt hij, na even nagedacht te hebben over deze vergelijking. Net als Koolhaas was Jacob Berend Bakema (1914-1981) internationaal een toonaangevend architect, domineerde hij de discussies over architectuur, was hij een ideoloog, een bevlogen docent en een charismatische figuur. "Koolhaas is een wereldspeler en dat was Bakema ook." Sommigen zien ook parallellen in hun karakters. Beumer: "Als mens vind ik ze wel verschillend. Bakema was een hele charmante man, wat niet geldt voor Koolhaas. Maar daarnaast was hij wel net zo dominant en overtuigd van zichzelf als Koolhaas."

Toch moesten Guus Beumer en Dirk van den Heuvel hun keuze verdedigen om architect Jaap Bakema centraal te stellen in het Nederlandse paviljoen tijdens de 14de editie van de internationale architectuurbiënnale van Venetië. Beumer en Van den Heuvel zijn de curatoren van de Nederlandse inzending voor deze tweejaarlijkse architectuurmanifestatie, die morgen opent voor het publiek. Beumer verklapt dat hij zelfs telefoontjes kreeg van architecten die vonden dat zíj hadden moeten worden uitgekozen. "Nee, namen ga ik niet noemen." Maar het geeft wel aan dat niet iedereen overtuigd is van Bakema's betekenis voor de architectuur. Niemand kan betwisten dat hij een zwaar stempel drukte op de na-oorlogse architectuur. Maar zijn gebouwen vielen niet altijd in de smaak. Hij had een voorkeur voor robuuste, haast brutalistische gebouwen, door zijn critici smalend betiteld als 'Oostblokarchitectuur'. Bakema hield van stevige architectuur, maar de mens stond bij hem wel altijd centraal, zegt Van den Heuvel. "Hij moest niets hebben van die doorontworpen designarchitectuur. Te opdringerig vond hij dat. Zijn gebouwen hebben iets lakonieks. Ze bieden ruimte voor het alledaagse. Het zijn ook ontwerpen die bestand zijn tegen veranderingen, ze staan garant voor continuïteit."

Een mooi voorbeeld is het door Bakema ontworpen voormalige pand van Trouw aan de Wibautstraat in Amsterdam. Een saaie en kille kantoordoos, vinden critici. Van den Heuvel: "Maar wel een gebouw met zoveel kwaliteit dat het na het vertrek van de krant aan een tweede leven is begonnen als ClubTrouw." Er zitten nu een hip restaurant en nachtclub in de voormalige drukkerij.

Beumer en Van den Heuvel zijn fans van 'de imposante' Jaap Bakema, dat is wel duidelijk. Bij de laatste ligt dat ook wel voor de hand: behalve docent aan de TU Delft is hij directeur van het vorig jaar opgerichte Jaap Bakema Studiecentrum. Dat ressorteert onder het Nieuwe Instituut (de voortzetting van het Nederlands Architectuurinstituut) in Rotterdam, waarvan Beumer directeur is. Het Nieuwe Instituut beheert een van de grootste architectuurcollecties van de wereld met de archieven van tal van architecten.

Lees verder na de advertentie

Architect van de verzorgingsstaat

"Het allergrootste archief dat we hebben is van Bakema", zegt Beumer. Samen met Jo van den Broek vormde hij de spil van het architectenbureau Van den Broek en Bakema in Rotterdam. Het bureau ontwierp onder meer de Lijnbaan in Rotterdam, de gebouwen van de TH in Delft, het Nederlandse paviljoen tijdens Expo 70 in Osaka, Het Dorp bij Arnhem, het visionaire Pampusplan in Amsterdam, de wijk 't Hool in Eindhoven, het raadhuis van Terneuzen en nog zo'n 2700 projecten in binnen- en buitenland. Van den Heuvel: "Hij heeft in belangrijke mate het beeld bepaald van de naoorlogse moderne architectuur. Hij was de architect van de verzorgingsstaat." Daarnaast was hij ook docent, actief in allerlei maatschappelijke organisaties en vanaf 1950 secretaris van het CIAM, het internationale overlegorgaan van modernistische architecten. Verder werd hij bekend als presentator van het tv-programma 'Van Stoel tot Stad' (1962).

Het bijzondere van Bakema is dat hij contacten had met de internationale avantgarde, maar ook altijd oog bleef houden voor de 'mainstream'. Beumer: "Hij omarmde de provobeweging, maar hij ontwierp ook de bungalowparken van Sporthuis Centrum. Hij wilde bouwen aan een open samenleving en vond dat architectuur moest bijdragen aan de emancipatie van de massa en tegelijkertijd ruimte moest bieden voor de ontwikkeling van het individu. Iedereen kreeg bij hem een plek, van singles tot bejaarden.

Volgens Beumer werd hij vanwege z'n dwingende 'preken' over hoe de samenleving eruit moest zien ook wel 'de dominee' genoemd. "Architecten als Bakema hebben ook veel kritiek gekregen, maar je ziet nu weer een groeiende waardering voor hun nalatenschap." Veelzeggend voor de manier waarop Bakema in het leven stond, is dat hij zelf altijd in flats heeft gewoond in Rotterdam. Eerst in de Bergpolderflat, sociale woningbouw, vervolgens aan de Oostzeedijk en later in de luxe Parkflat.

Beumer: "Hoe relevant is Bakema's idealisme anno 2014? En hoe zou je de door hem gewenste open samenleving nu kunnen verbeelden? Die vragen willen we in Venetië aan de orde stellen." De curatoren openen daarvoor ook een 'Post Box for the Open Society', een online platform voor architecten en ontwerpers en andere geïnteresseeerden om ideeën voor de open samenleving uit te wisselen. Bakema zou die postbus wel gewaardeerd hebben, denken de curatoren. Hij opende er zelf ook één in 1959. Na het opheffen van het CIAM wilde hij dat er een platform bleef waar architecten uit de hele wereld met elkaar in gesprek konden blijven. Bakema maakte nieuwsbrieven van alle reacties die binnenkwamen in deze postbus. Tot 1971 stuurde hij die rond, ondertekend met your postman Bakema. In het Nederlandse paviljoen zullen de correspondentie via deze postbus en de nieuwsbrieven ook te zien zijn.

Stapelen van gebouwen

Met de keuze voor Bakema haken de curatoren ook in op het overkoepelende thema 'Absorbing Modernity 1914-2014' van de architectuurmanifestatie. Dat werd bedacht door Rem Koolhaas, de hoofdcurator van de biënnale. Volgens Koolhaas hebben onder invloed van de globalisering 'nationale' architectuurstijlen de afgelopen eeuw steeds meer plaatsgemaakt voor een globale, uitwisselbare architectuur. De nationale identiteit lijkt opgeofferd aan de moderniteit.

Hoe reageerde Koolhaas op hun keuze? Beumer: "Toen we zeiden dat we Bakema centraal willen stellen, begonnen zijn ogen te glimmen. Net zoals Bakema zich heeft laten inspireren door zijn grote voorbeeld Gerrit Rietveld, heeft ook Koolhaas dingen overgenomen van Bakema. En dat geldt voor meer hedendaagse architecten." Een concreet voorbeeld is het stapelen van gebouwen. Bakema deed dat al in 1970 toen hij met architect Carel Weeber het Nederlandse paviljoen voor de wereldtentoonstelling in Osaka ontwierp. Later werd stapelen het handelsmerk van de architecten van MVRDV. Ook de door Koolhaas ontworpen bibliotheek van Seattle bestaat uit gestapelde dozen, waar een soort glazen hoes overheen is getrokken. Beumer: "Bakema staat vooral bekend als de architect van de verzorgingsstaat. Maar daarnaast was hij ook een beetje de vader van de generatie Nederlandse architecten die onder de noemer Superdutch wereldberoemd werd."

Naar de Lijnbaan in Venetië

Wie het Nederlandse paviljoen op de Architectuurbiënnale van Venetië binnenkomt, waant zich even op de Lijnbaan in Rotterdam. In het ooit door Gerrit Rietveld ontworpen paviljoen zijn vier winkelpuien met luifel en al nagebouwd. Met zijn ontwerp voor deze verkeersvrije winkelstraat werd architect Jaap Bakema in de jaren vijftig wereldberoemd. In de 'winkels' worden Bakema's belangrijkste ontwerpen belicht, evenals zijn visie op de open samenleving. Ook is er aandacht voor de rol die hij speelde in het internationale architectuurdebat.

'Open: A Bakema Celebration' is van 7 juni t/m 23 november te zien in het Nederlandse paviljoen op de Architectuurbiënnale van Venetie.

Deel dit artikel