Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De digitale kleren van de keizer

Home

Dirk Waterval

Illustratie © Johan Kleinjan

Waarom lopen discussies op Facebook en Twitter vaak zo uit de hand? Wanneer mensen met een sterke mening als eerste reageren, zetten zij vaak de toon.

Hahaha, net goed.' 'Weer 400 minder." En: 'Voor elke dode neem ik een biertje.' Haatdragende facebookreacties stapelden zich vorig jaar razendsnel op toen honderden vluchtelingen verdronken in de Middellandse Zee. Tegengas bleef nagenoeg uit."

Platformen als Facebook en Twitter werken polariserend", zegt hoogleraar nieuwe media Jan van Dijk (Universiteit Twente). "Dat wordt keer op keer aangetoond. Juist de genuanceerden worden buitengesloten in online-discussies."

Daar zijn verklaringen voor vanuit de psychologie, maar het kan ook met wiskunde. Vorige week promoveerde de Zwitserse Zoé Christoff aan de Universiteit van Amsterdam op de logica van sociale interacties. Haar verdienste: bewijzen dat zelfs de meest weldenkende mensen in bepaalde 'watervallen van irrationaliteit' kunnen belanden.

Het toverwoord in haar onderzoek is informatie - informatie over wat er in het hoofd van anderen omgaat. Bij een gebrek daaraan escaleren sociale situaties voor je het doorhebt. Hoewel haar proefschrift vol staat met intimiderende wiskunde, weet Christoff het idee achter haar formules over te brengen met alledaagse voorbeelden.

In een Amsterdams café steekt ze van wal met een inmiddels goed onderzocht sociaal fenomeen. "Stel, je zit in een collegezaal. De professor heeft net een moeilijk college gegeven, en drukt iedereen op het hart vooral vragen te stellen. Na zijn verhaal snap je nagenoeg niets van de materie, maar niemand steekt zijn hand op. De rest lijkt de professor dus wel te kunnen volgen. Grote kans dat je uit schaamte dan zelf ook je hand omlaag houdt. Maar wat nou als niemand het snapt? Wat nou als ieder individu denkt dat hij of zij de enige is?" Een situatie die zichzelf in stand houdt, niemand die haar durft te doorbreken.

'Collectieve onwetendheid', noemen psychologen dat. Een groep weldenkende mensen die allemaal goede redenen hebben voor hun gedrag, maar er toch gezamenlijk naast zitten.

Lees verder na de advertentie

Gedachtenexperiment
Christoff wist te bewijzen dat dat in sommige situaties onvermijdelijk is. Ze maakt het inzichtelijk met een gedachtenexperiment waarin mensen knikkers uit een vaas vissen. De vaas bestaat in twee varianten, in beide gevallen is ze gevuld met drie knikkers. Vaas Vz heeft twee zwarte en één witte knikker, Vw heeft twee witte en één zwarte. "Aan de deelnemers de taak: haal er om de beurt één knikker uit, en schat in met welke vaas je te maken hebt, Vz of Vw." Na de schatting leggen de deelnemers de knikker weer terug.

Haalt iemand een zwarte knikker omhoog, dan is het meest waarschijnlijke scenario dat het om de vaas gaat waarin twee van de drie knikkers zwart zijn. Vz dus. Deelnemers schrijven hun educated guess op een bord in de kamer. Elke deelnemer weet daarom, alvorens hij zijn schatting maakt, wat zijn voorgangers dachten over de vaas die in de kamer staat.

Dan nu het punt waarop het zelfs bij de meest berekenende deelnemers mis kan gaan. Stel, de eerste twee participanten trekken een witte bal, terwijl de vaas Vz is. Dat kan natuurlijk, de kans is alleen niet heel groot - één op negen. De eerste denkt logischerwijs dat het om Vw gaat, en schrijft dat op het bord. De tweede ook.

Interessant, want degenen na hen hebben nu goede reden te denken dat het sowieso om Vw gaat. Zij zien dat bord immers. Bij elke zwarte knikker die ze omhooghalen, zullen ze denken aan de kans van één op drie dat dat gebeurt uit de vaas met vooral witte ballen.

"Slechts twee mensen die - per ongeluk maar met de juiste redenatie - de verkeerde toon zetten, zorgen zo voor een waterval aan foute antwoorden", glimlacht Christoff. Ze wist te bewijzen dat dit zelfs de meest intelligent denkbare wezens overkomt. Een ouderwets wiskundig bewijs, dat ze zo met de hand op een A4'tje zou kunnen uitschrijven. Haar ogen glinsteren: "Niets geen gedoe met computers en big data."

Nu terug naar Facebook en Twitter. Het kan zijn dat een paar mensen met een sterke mening toevallig de eerste commentaren schrijven. Die zetten de toon. De rest kan dan steeds meer gaan denken dat dit de norm is - dat min of meer iedereen zo denkt." Het maakt dat de meer genuanceerde facebookgebruiker misschien niet meer reageert, wat dit beeld verder versterkt. "Een verknipt beeld van het landschap aan meningen natuurlijk."

Precies wat hoogleraar Jan van Dijk uit Twente ook ziet, bijvoorbeeld in onderzoek uit de vakgroep die hij leidt. "Daarin keek onderzoekster Lidwien van de Wijngaert naar twistgesprekken over asielzoekerscentra op het internet. Daar waren duidelijk twee groepen te bemerken: 'sterk tegen' en 'sterk voor'." Mensen waarvan de mening ergens in het midden lag, die een brug probeerden te slaan, mochten zich er niet mee bemoeien. "Je zou zeggen dat mensen op een voor iedereen toegankelijke plek als internet juist tot elkaar komen. Maar dat is dus niet zo."

Spaak
De analogie met de vazen loopt hier natuurlijk op veel punten spaak. Sociale interacties zijn grilliger dan de elegante wiskunde rond vazen en knikkers. "Maar dat heb je altijd met modellen. Ondanks de simpelere weergave van de realiteit leren ze ons veel over collectieve onwetendheid van groepen mensen."

Voorbeelden van dat fenomeen zijn er legio, zowel online als offline. Christoff: "In de tijd van de segregatie in Amerika bijvoorbeeld. Het bleek op een zeker punt dat voorstanders daarvan maar een zeer kleine minderheid vormden. De meeste mensen vonden het eigenlijk wel prima als hun kind buiten speelde met een anders gekleurd kind." Maar omdat iedereen van anderen dacht dat ze wél voor rassenscheiding waren, hielden ze hun mond. Als deze Amerikanen wat meer van zichzelf hadden blootgegeven, was er misschien wel veel eerder een eind gekomen aan de rassenscheiding."

Grappig: mensen die op sites als Marktplaats compleet uit de bocht vliegen met de bedragen die ze bieden. Allemaal omdat het eerste bod nogal hoog was." De rest denkt dan al snel dat dat blijkbaar normaal is, en gaat er nog eens royaal overheen.

Wie van sprookjes houdt, herkent in dit alles een beroemd werk van Hans Christian Andersen. In 'De nieuwe kleren van de keizer' paradeert een staatshoofd naakt over straat, in de waan dat hij een stof draagt die alleen slimme mensen kunnen zien. Onzin natuurlijk. Niemand durft dat echter toe te geven, omdat ze bang zijn voor dom aangezien te worden.Eigenlijk net als in een collegezaal vol onbegrip, waarin niemand dat durft toe te geven. De oplossing? Toch maar gewoon met de billen bloot. Bij de keizer was dat een klein jongetje dat uitschreeuwde dat de keizer toch echt naakt was. In een collegezaal kan een dappere student het ijs breken."

En ook op Facebook en Twitter zou het dus helpen als iedereen wat meer zijn mening etaleerde", zegt Christoff. "En dan niet alleen de mening zelf natuurlijk. Geef er uitleg bij, laat de anderen meekijken in je hoofd."

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie