Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De 27 achterblijvers wacht een grondige reparatie in Brussel

Home

Christoph Schmidt

Illustratie © Berend Vonk

De EU staat een hoop precaire situaties te wachten. Zal de gang naar de uitgang hard of zacht worden voor de Britten? Eén ding is duidelijk, het is goed mis in Brussel.

Jarenlang ging het nét goed. Jarenlang reed de EU-auto over een weg vol haarspeldbochten en telkens weer werd de afgrond op het nippertje ontweken. De Grexit die volgens bijna iedereen onvermijdelijk was, kwam er niet.  De euro zit nog steeds in onze portemonnee.
Tot een militaire confrontatie met Rusland, in de Oekraïne-crisis, kwam het niet.
De Schengen-zone bleek weliswaar een gatenkaas, maar staat nog min of meer overeind.
De vorig jaar om deze tijd platgelopen Balkan-migratieroute tussen Turkije en West-Europa ligt er nu verlaten bij.

Steeds bleef de auto op het asfalt, soms balancerend op twee wielen, vaak met gierende remmen en piepende banden. Maar het was steeds nét genoeg om de EU-kopstukken na het blussen van de zoveelste brandhaard te laten zeggen: we hebben het toch maar weer mooi geflikt. Lekker puh, zwartkijkers. Lang leve de EU. We rijden nog.

Lees verder na de advertentie
Achteraf bezien is de migratiecrisis misschien de beslissende factor geweest bj de 'Lea­ve'-uit­slag

Beslissende factor
"Nu is de auto tegen een muur geknald", zegt Janis Emmanouilidis, een Grieks-Duitse analist van het European Policy Centre in Brussel. Hij zit deze vrijdagmorgen langzaam bij te komen van de wereldschokkende Brexit-uitslag, die ook hij als doorkneed EU-watcher niet had zien aankomen.

Iedereen richt zijn blik nu op de nabije toekomst: hoe nu verder? Maar een korte terugblik tussendoor op de EU-autorit van de laatste maanden kan ook geen kwaad. Noem het een wedstrijdanalyse. Waar is de EU de fout in gegaan? Hadden ze het strategisch anders kunnen aanpakken om een Brexit te voorkomen?

"Achteraf bezien is de migratiecrisis misschien de beslissende factor geweest bj de 'Leave'-uitslag", zegt Emmanouilidis. Een opmerkelijke conclusie, omdat Groot-Brittannië als niet-Schengen-land ook nu al alle zeggenschap heeft over zijn eigen grenzen. Maar volgens Emmanouilidis is de twijfel over het vrije verkeer van EU-ingezeten door de hele Unie, dus ook het Verenigd Koninkrijk, toch doorslaggevend geweest in de stem van de Britse bevolking. "Misschien hadden de andere landen op dat punt meer toezeggingen moeten doen aan de Britten in hun akkoord van februari. Maar ja, achteraf bezien zijn we allemaal slimmer."

Misschien hadden de andere landen meer toezeggingen moeten doen aan de Britten in hun akkoord van februari

Strijdlust
In de reacties van de EU-kopstukken zoals Tusk (raad), Juncker (commissie) en Schulz (parlement) klonk behalve verslagenheid toch wel degelijk de nodige strijdlust door. 'Nee', antwoordde Juncker kortaf op de vraag of de Brexit het begin van het einde was van de EU. Toen hij meteen na dat antwoord de perszaal verliet, kreeg hij een donderend applaus, wat zeldzaam is op die plek. Het waren dan ook geen journalisten die klapten, maar Junckers eigen personeel dat massaal op de persconferentie was afgekomen.

Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders, liet weten dat dit inderdaad een 'historisch' en 'dramatisch' moment is, maar: "Ik moet altijd denken aan wat mijn vader tegen me zei: als het je niet doodt, maakt het je sterker. Namens de 27 leiders kan ik zeggen dat we vastbesloten zijn om onze eenheid te behouden, als 27."

Voorzitter van de Europese Comissie Jean-Claude Juncker reageert op de pers na uitslag van het EU-referendum © epa

Signaal
Peter van Dalen, de ChristenUnie-Europarlementariër die in die volksvertegenwoordiging het meest met Britten te maken heeft (de Britse Conservatieven zitten in dezelfde fractie), had liever gezien dat de EU-leiders een andere toon zouden aanslaan. "Wat ze zouden moeten zeggen, is: 'De Britse uittreding is een signaal voor heel Europa. Dit is niet alleen een Brits probleem. Dit raakt heel Europa. Wij pakken dat signaal uiterst serieus op en gaan ons beraden op hervorming van de EU.' Dát zou hun reactie moeten zijn. Zeker van Martin Schulz (parlementsvoorzitter, red.). Van een Duitser verwachten we nu nederigheid en zelfreflectie. Duitsland is immers zeer dominant in Europa en zal na het Britse vertrek alleen maar dominanter worden."

De komende dagen, weken, maanden, zelfs jaren zullen de precaire situaties zich aaneenrijgen. Hoe moet de EU de uittredingsonderhandelingen ingaan met de Britten: hard of zacht? Iets ertussenin?

Duitsland is zeer dominant in Europa en zal na het Britse vertrek alleen maar dominanter worden

Minister-president Mark Rutte gisteren in Brussel over zijn overleg met de voorzitters van de belangrijkste Europese instellingen over de Brexit © anp

Geen gezeur verder
De gezamenlijke verklaring die Juncker, Schulz, Tusk en premier Rutte gisteren uitgaven, begint alvast hard. Die roept Londen op om niet te dralen met het in gang zetten van de uittredingsprocedure, zoals die staat omschreven in artikel 50 van het Verdrag van Lissabon. "Elk uitstel zal de onzekerheid nodeloos verlengen", zo staat in de verklaring. Tussen de regels door staat er: jullie willen graag vertrekken? Prima, maar dan wel nu, en geen gezeur verder.

Ook krijgen de Britten nog even onder de neus gedrukt dat het zwaarbevochten akkoord waarmee de regeringsleiders hen in februari tegemoetkwamen, reeds door de papierversnipperaar is gegaan. Daarin stond immers een 'zelfvernietigingsclausule': de afspraken golden alleen als het Verenigd Koninkrijk lid zou blijven. "Er komt geen heronderhandeling."

Eigen schuld dikke bult
Emmanouilidis vraagt zich af of een harde aanpak van de Britten, onder het mom van 'eigen schuld dikke bult', wel de juiste is. "Daarmee zouden de landen aan andere landen willen laten zien hoe pijnlijk een exit is. Maar dat speelt populisten alleen maar verder in de kaart. Die gaan zeggen: zie je wel, de eurocraten proberen hun wil weer op te leggen aan een volk dat een soevereine beslissing heeft genomen."

Ook Rutte zei gisteren dat de uittreding een 'gezamenlijke zoektocht' zal zijn. Zijn Britse ambtgenoot Cameron zei gisteren immers dat hij het formele inroepen van de artikel 50-procedure wil overlaten aan zijn opvolger, en die komt er in oktober pas. "De scheiding moeten we op zo'n vriendschappelijk mogelijke manier regelen, in de geest van hoe we veertig jaar hebben samengewerkt. Dus zonder ruzie en conflicten", aldus Rutte.

De scheiding moeten we op zo'n vriend­schap­pe­lijk mogelijke manier regelen, dus zonder ruzie en conflicten

Minister-president Mark Rutte

Zelfreflectie
Parallel aan het moeizame proces dat nu tussen de EU en de Britten op gang komt, breekt er voor de EU een periode aan van zelfreflectie. De algehele teneur gisteren van de Brusselse reacties, of ze nou voor of tegen een Brexit waren, was: er is iets grondig mis in de EU en dat zullen we moeten repareren.

"Er komt grote druk te staan op de machthebbers van de EU: zij moeten meer doen", zegt Emmanouilidis. "Het is zaak de EU fundamenteel te hervormen. De leiders kunnen dat niet langer voor zich uitschuiven. De afgelopen vijf, zes jaar hebben ze eigenlijk niet meer gedaan dan het strikt noodzakelijke. Ze moeten nu echt een kwalitatieve sprong maken."

Probleem is: als je in Brussel en alle andere Europese hoofdsteden vraagt hoe die sprong eruit zou moeten zien, krijg je een kakofonie van antwoorden.

Draagkracht
"De logica zegt: landen hebben meer samenwerking en coördinatie nodig", zegt Emmanouilidis. "Binnen de eurozone, maar ook om terrorisme te bestrijden. De politieke logica rijmt echter niet altijd met de normale logica. De samenwerking kan ook op andere manieren vorm krijgen dan via de EU-instituties. Dat kan ook intergouvernementeel, dus tussen groepjes landen onderling."

Na de Brexit zouden ook andere landen op het continent weleens een referendum over het lidmaatschap willen houden. Voor Van Dalen (ChristenUnie) is het glashelder wat er moet veranderen om de verdere afbrokkeling van het draagvlak voor de EU onder de bevolking tegen te houden.

"Europa moet zich niet overal mee bemoeien", zegt Van Dalen. "Ik sprak laatst een Poolse collega, van de regeringspartij. Die was van plan de abortuswetgeving aan te passen, maar ze kregen in Warschau meteen een bericht van Eurocommissaris Timmermans: dat ze dat niet zomaar konden beslissen, dat Brussel daar ook iets over te zeggen had. Ik vind dat wel een indringend voorbeeld. Europa móet zich niet bemoeien met de abortuswetgeving in Polen of subsidie voor fietspaden op de Veluwe. Dat kunnen die landen zelf wel." Wat de CU-Europarlementariër betreft voeren de EU-instituties snel een paar verdragswijzigingen door over een strakke taakverdeling. "Daarin moet duidelijk staan dat de Europese Commissie alleen gaat over grensoverschrijdende zaken: migratie, energie, milieu, transport, dat soort dingen. De lidstaten doen de rest. En wat die grensoverschrijdende zaken betreft moeten de EU en de lidstaten hun afspraken nakomen. Als je ziet dat Frankrijk nu al vier jaar op rij de begrotingsregels royaal overschrijdt... Dat schaadt de geloofwaardigheid van de EU. Als je dat allemaal ziet gebeuren, dreigt een domino-effect, met referenda in andere landen. En wie is dan de lachende derde? Extreem-rechts."

Frankrijk overschrijdt nu al vier jaar op rij de be­gro­tings­re­gels. Dat schaadt de ge­loof­waar­dig­heid van de EU.

Leeggezogen fopspeen
Premier Rutte ziet zich bij het vertrek van de Britten gesterkt in zijn opvattingen over een pragmatische EU. "De onvrede over Europa voel ik zelf. Als mensen zeggen dat we verder moeten versnellen en verdiepen, lijkt me dat precies de verkeerde reactie. We moeten stoppen met die grote verhalen over nieuwe verdragen en 'ever closer union'. Ik heb grote moeite met dat taalgebruik, het wordt een soort fopspeen: iedereen zuigt erop en er komt inmiddels geen smaak meer uit."

Dat beloven pittige discussies te worden tijdens de Europese top van komende dinsdag en woensdag. Want daar zullen Cameron en Rutte ambtgenoten treffen die nog wel degelijk Europese samenwerkingsambities koesteren en die het Britse vertrek misschien zelfs willen aangrijpen om de onderlinge integratie te verdiepen.

Eén van hen houdt kantoor op ongeveer een kilometer van waar Rutte zijn uitspraken gisteren deed: de Belgische premier Charles Michel.

Deel dit artikel

Achteraf bezien is de migratiecrisis misschien de beslissende factor geweest bj de 'Lea­ve'-uit­slag

Misschien hadden de andere landen meer toezeggingen moeten doen aan de Britten in hun akkoord van februari

Duitsland is zeer dominant in Europa en zal na het Britse vertrek alleen maar dominanter worden

De scheiding moeten we op zo'n vriend­schap­pe­lijk mogelijke manier regelen, dus zonder ruzie en conflicten

Minister-president Mark Rutte

Frankrijk overschrijdt nu al vier jaar op rij de be­gro­tings­re­gels. Dat schaadt de ge­loof­waar­dig­heid van de EU.