Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Dat leert de christen van zen

Home

Annewieke Vroom

Als jonge missionaris in Japan besefte pater Jan van Bragt (1928) al snel dat de droom onmogelijk was: iedereen bekeren. Hij ging studeren aan de universiteit van Kyoto, kwam diepgaand in contact met het boeddhisme en met zen-filosoof Keiji Nishitani wiens hoofdwerk hij vertaalde. Van Bragt is de oprichter van het Nanzan Instituut voor religie en cultuur in Nagoya; ruim 25 jaar wijdt hij zich, nu als geëmeriteerde, aan de interreligieuze dialoog.

'Pas als je inziet dat anderen in hun eigen religie ook gered kunnen worden, zie je hoe moeilijk het is de eigenlijke missie van de kerk te bepalen. Dialoog is dan een weg, noodzakelijk ook om de muren af te breken die het christendom in de geschiedenis heeft opgebouwd tussen zichzelf en andere religies. Maar als ik met boeddhisten zou praten als boeddhist, is het geen echte dialoog meer.

Dialoog voer ik als christen. Ik heb ook nooit als missionaris Japanner willen worden. Juist als niet-Japanner voeg je iets toe.''

Waarom nog evangelisatie, als er ook redding is in het boeddhisme?

,,Omdat het het waard is Christus te leren kennen. Het is het ook zeker waard om Boeddha te leren kennen. Maar Christus is een speciale persoon met een bijzondere zending. Dat is niet de hele verlossing, maar tenminste een gedeelte ervan.

Theoretisch blijven er twee onderdelen, als twee negatieven die je achter elkaar houdt. In het eerste beeld staan de wereldreligies op gelijke voet en leren ze van elkaar. Maar tegelijk geloof ik nog altijd dat Christus gestorven is voor ons allen, dat er een speciale verlossende kracht is in Christus. En dat kan ik niet zien op het eerste vlak, dat moet er als een tweede beeld indringen. Daarom: dialoog én evangelisatie beide.''

'Christus leren kennen': wat is dat?

,,Dat is onder andere het specifieke van het evangelie ontdekken. Bijvoorbeeld de actieve liefde. Over liefde in het algemeen spreekt ook het boeddhisme, en erg mooi. Maar die zet zich niet noodzakelijk om in activiteit voor anderen. Die actieve liefde hoort bij de geest van Christus.''

Waarom is het ook goed Boeddha te leren kennen?

,,In diens boodschap zit waarheid die wij nog niet hadden. Het boeddhisme analyseert het lijden en geeft een manier om dat te overwinnen. In meditatie leer jezelf kennen en analyseren en raak je je verkeerde gehechtheden, ten diepste je gehechtheid aan jezelf, kwijt. Die methode heeft Christus ons niet geleerd.''

Beoefent u die methode?

,,Ja. Ik heb hier dikwijls met de zenbonzen gemediteerd. En nog steeds doe ik mee, als ik in een tempel kom. Maar ik werk dat niet zo uit als misschien goed zou zijn. Dat is uit vrees. Niet uit vrees mijn geloof te verliezen. Maar wij zijn niet opgevoed voor de tatamimatten. Ik heb de schrik van mijn knieën.

Verder mediteer ik in de kapel of op mijn kamer. Dat deed ik vroeger ook al. Al is het in de katholieke kerk veel meer objectgericht. Je leest een bijbeltekst, laat die tot je doordringen en wordt er stil bij. Zen gaat zonder tekst. Op momenten val ik helemaal stil, maar altijd komt er een christelijk element bij.''

Is het mediteren met zen-monniken ook dialoog?

,,Contact zonder woorden is in zekere zin óók dialoog. Men beïnvloedt elkaar zonder theorie en discussie. Uitwisselingen die ik georganiseerd heb eindigden wel met een gesprek. Maar het ging om het samenleven, elkaars spiritualiteit aanvoelen.''

Is het aan te bevelen voor christenen om aan zen te doen?

,,Ja, maar het vraagt begeleiding. Zen is goed maar ook gevaarlijk. Als je zen herleidt tot een soort gezondheidstraining, krijg je een ego zo groot als een ballon. Zen moet altijd ingebed zijn in een zeer religieus milieu. Anders krijg je van zen het gevoel dat alles is toegestaan - voor míj, wel te verstaan, niet voor iedereen. Dat vrije is een van de mooiste trekken in zen. Maar dat moet dan wel echte vrijheid zijn.''

Is er uiteindelijk een keuze noodzakelijk is tussen mediteren en kerkgang?

,,Nee. Weinig zenmonniken zouden dat beweren. De meeste zeggen wel dat je niet tot het uiterste zal komen, tot satori, zonder álles los te laten. Sommigen erkennen de satori van enkele katholieke priesters ook niet.''

Alles loslaten, dat betekent geloof in God opgeven?

,,Op zeker moment wel. Geloof kan een gehechtheid zijn. Maar absoluut afstand houden van God kan ook gehechtheid zijn, een negatieve gehechtheid.''

Sommige zen-monniken claimen wakker te zijn, of verlicht, en zeker te weten dat God een illusie is.

,,Zenmeesters zeggen ook 'ik sterf niet', 'ik heb geen passies'. Onzin. Je moet altijd oppassen met die zen-retoriek, je moet die nooit letterlijk nemen. 'Zeker zijn dat God niet bestaat' is zo'n zen-spreuk. Zen is ook bereid om het tegenovergestelde te zeggen. En dan stellen dat beide beweringen waar zijn.

Het relativeren van woorden en denken is iets dat het christendom absoluut kan leren van zen. Gedachten over God bijvoorbeeld. Wij hebben wel 'negatieve theologie', maar wij gebruiken het niet veel. De boeddhistische filosofie heeft een veel sterkere voet in de negativiteit.''

Is zen een weg naar God?

,,Ja. Dat erkende ook Jan van Ruusbroec (1293-1381). Hij kende geen zen, maar spreekt wel van mystici die op eigen kracht God leren bereiken. Hij erkende zo in de 14de eeuw al de mogelijkheid van wat veel lijkt op zen.''

Bent u nooit bang tijdens meditatie God te verliezen?

,,Nee. Misschien dat mijn meditatie niet diep genoeg ging. Als je de satori wilt bereiken moet je op een zeker moment alles loslaten. Maar ik vraag me af of het de moeite waard is om satori te hebben. Het is een groot woord en dat lijkt je-van-het te zijn. Maar dat wil niet zeggen dat het zo is. Ik ken zenmeesters met begerenswaardige kwaliteiten. Wel, satori misschien. Maar er zijn ook minder aangename voorbeelden...''

Jan Van Bragt schreef onder neer (samen met Paul Mommaert) Ruusbroec in gesprek met het Oosten.

Deel dit artikel