Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Dankzij de sociale natuurkunde gaan veel dogma's sneuvelen

home

Hans de Geus

Alex Pentland: 'Je moet samenwerken, niet alleen om productiever, maar ook om creatiever en innovatiever te zijn.' © Daniel Mendez
Interview

'Social Physics' - sociale natuurkunde - heet de jongste tak van sociale wetenschappen. Het laboratorium van Alex Pentland is de echte wereld; proefpersonen zijn we allemaal, met dank aan Big Data. Maar ligt Big Brother niet op de loer?

Bedrijven en steden worden creatiever en innovatiever door ze zo vorm te geven dat dat groepsproces optimaal kan verlopen

Bij de laatste Amerikaanse Congresverkiezingen kregen 61 miljoen Amerikanen bij wijze van proef via Facebook een aansporing om te gaan stemmen. De kale boodschap 'ga stemmen' haalde vrijwel niets uit. Aanmerkelijk meer effect had het als de gezichten werden getoond van vrienden die hun stem al hadden uitgebracht. Maar dat werkte alleen als dit echte vrienden betrof.

Menselijke betrokkenheid doet er kennelijk toe. Dat is geen opzienbarende conclusie. Wel nieuw is het om op zo'n grote schaal in de echte wereld gedrag van mensen te bestuderen door slim in onvoorstelbaar veel onlinegegevens te graven.

Het onderzoeken van deze 'Big Data' heet 'Social Physics', een discipline die verbanden in de samenleving blootlegt waar we ons voordeel mee kunnen doen. Zo valt uit belgedrag soms af te leiden dat er een griepepidemie aankomt voordat de medici het doorhebben.

Big Data: dankzij Google en NSA bestaat er veel achterdocht tegen, maar je kunt kennis ervan ook positief toepassen: om menselijk gedrag beter te begrijpen en zo de maatschappij, een wijk of een bedrijf beter te ontwerpen. Door goed te graven in miljoenen geanonimiseerde 'digitale broodkruimels' die we met zijn allen achterlaten (op sociale media, maar ook de GPS-coördinaten die verraden waar we ons bevinden, belgedrag, pinnen) kun je bijvoorbeeld nagaan onder welke omstandigheden in steden of bedrijven goed wordt samengewerkt, zodat ideeën zich snel kunnen verspreiden.

Alex Pentland, hoogleraar op het MediaLab van het Massachusetts Institute of Technology (MIT), is een warm voorstander van de studie van dergelijke 'Social Big Data': de wereld kan er beter van worden.

Wat vindt u zelf de veelbelovendste inzichten van uw sociale natuurkunde?
"Dat innovatie - dat zogenaamde 'mysterieuze proces van het eenzame genie' - een collectief proces blijkt te zijn van heel gewone mensen. Bedrijven en steden worden creatiever en innovatiever door ze zo vorm te geven dat dat groepsproces optimaal kan verlopen. De formules daarvoor halen we uit de echte wereld door Big Data te analyseren."

U komt tot dezelfde conclusies die linkse stadsactivisten als Jane Jacobs al eerder trokken: zorg dat mensen met elkaar in aanraking komen, zorg voor gemengde wijken en gemengde functies.
"Ja in die zin zijn mijn resultaten een teleurstelling, want ze bewijzen wat we eigenlijk al wisten, of hadden moeten weten, over steden, over groepsgedrag, of over hoe een bedrijf zou moeten functioneren. Maar naast de theorie van Jane Jacobs bestaan nog tien andere. Onze data laten zien dat het klopt wat Jane heeft gezegd."

U leidt dat af uit Big Data? Hoe?
"Naarmate mensen elkaar in een wijk meer bellen of ontmoeten (afgeleid uit GPS-data, red.) gaat het exponentieel beter. Ook zakelijk: meer bedrijfjes bloeien op. In Europa denken jullie dat je het daarbij moet hebben van investeerders die een zetje geven, maar uit mijn data blijkt dat het veel belangrijker is om mensen met uiteenlopende ideeën bij elkaar te brengen."

Lees verder na de advertentie
Mensen zijn geen egoïstische, zelfsturende wezens, maar worden gedreven door normen die tot stand komen in het sociale leven

Sociale wetenschappen, zegt Pentland, hebben een bedenkelijk imago: talloze meningen staan hulpeloos naast elkaar en iedereen mag wat beweren.

De hoogleraar: "Je kon nooit iets hard maken, hoogstens een proefopstellinkje maken met weinig realistische uitkomsten. Maar wij tappen uit een ander vaatje. Sociale natuurkunde baseert zich bij het zoeken van verbanden op heel veel feiten, op Big Data. Dat is echt een omwenteling. Niet in de laatste plaats bij vraagstukken over bestuur. Bij twijfel is er al gauw een zucht naar een charismatische leider die iedereen klakkeloos volgt. Maar de data laten zien dat goede ideeën collectief zijn, en van onderop komen. Daarop moet je dus je organisaties ontwerpen. Dat is niet hoe de meeste mensen ernaar kijken."

Economen kunnen van Pentlands boek een hoop opsteken - als ze het aankunnen, want hij gooit veel van hun gangbare opvattingen omver. Zo laat hij weinig heel van het traditionele idee van een vrije markt waar een 'onzichtbare hand', door volledige concurrentie afgedwongen, alles in goede banen leidt. In het echt, betoogt Pentland, zijn samenwerking en uitwisseling een veel adequatere verklaring voor hoe het er in de economie aan toegaat dan rivaliteit en concurrentie.

Eigenwijze economen als Herbert Simon (1916-2001) beweerden dit al lang geleden. Simon - tevens sociaal wetenschapper en politicoloog, hij won in 1978 de Nobelprijs voor de economie - schatte dat slechts 20 procent van de handel daadwerkelijk via vrije markten verloopt. De meeste transacties vinden plaats binnen de muren van een bedrijf, of in samenwerking tussen bedrijven.

Pentlands empirische resultaten bewijzen postuum Simons gelijk. Mensen zijn geen egoïstische, zelfsturende wezens, maar worden gedreven door normen die tot stand komen in het sociale leven. Dat levert ook meer op. Het zijn niet die paar exreem slimme mensen die een team succcesvol maken (die gaan elkaar al gauw de loef afsteken). Het gaat erom dat alle leden, ook de middelmatige, genoeg aan het woord kunnen komen en dat ze naar elkaar luisteren. Leiders die op die manier een constructieve cultuur weten te creëren zijn beduidend succesvoller. Met z'n allen weet je altijd veel meer dan alleen, hoe slim je ook bent.

En misschien is zo samenwerken ook nog eens gezelliger en leuker, criteria waar 'echte' economen geen oog voor hebben. Pentland mat dat de productiviteit van callcentermedewerkers verbeterde door ze tegelijk te laten pauzeren, in plaats van na elkaar: hun belangrijkste productiviteitsmaatstaf, de 'gemiddelde afhandeltijd van een telefoongesprek', steeg.

U meet de voortgang in een callcenter, maar je wilt ook weten hoe dat dan werkt. Waar hadden ze het over in die gezamenlijke pauze waardoor ze productiever werden?
"Ze bespreken het werk zelf en ook dingen als: hoe combineer je je werk met je privéleven, kunnen we misschien carpoolen? Maar terwijl ze het over zulke praktische zaken hadden bouwden ze vanzelf ook aan een hechtere groepsband die een basis is voor onderlinge steun. Daardoor konden ze later, in momenten van stress, makkelijker op elkaar terugvallen."

Alex Pentland: 'Laat dit goed tot je doordringen: jouw dataprofiel is geld waard, en jij moet daar zelf de zeggenschap over hebben.' © Daniel Mendez
Social Physics is neutraal, we meten slechts wat werkt en wat niet, wat er werkelijk gebeurt

Samenwerken werkt dus beter dan elkaar beconcurreren. Toch blijven veel economen de vrije markt met concurrentie als ideaal beschouwen. Waarom toch?
"Dat is exact mijn punt. Je moet samenwerken, niet alleen om productiever, maar ook om creatiever en innovatiever te zijn. Belangrijk, want uiteindelijk is dat de bron van houdbare groei. Maar samenwerking was altijd zo verdomde moeilijk om te meten. Hier kan Social Physics een belangrijke rol spelen.

Raken we straks niet onze vrijheid kwijt, gaan we als een soort robots door het leven omdat het dogma van uw Social Physics voorschrijft hoe we ons moeten gedragen?
"Ho, ho! De wereld, religies, de samenleving, de steden - ze hangen van dogma's aan elkaar. Maar het zijn nou juist dogma's omdat ze nooit eens getest worden. Social Physics is neutraal, we meten slechts wat werkt en wat niet, wat er werkelijk gebeurt, hoe mensen zich gedragen. Dus dogmatisch is bij uitstek niet op mijn werk van toepassing, eerder adaptief of volgend."

Stel: over dertig jaar weten we met uw methode precies hoe we het beste kunnen samenleven. Valt er dan nog te ontsnappen aan de perfectie? Loopt elke utopie niet uit op een ramp?
"Social Physics is een methode om te kunnen bepalen hoe dingen beter kunnen. Het biedt geen keurslijf. De uitkomst ligt niet vast, ik heb geen idee waar het heengaat met de samenleving! Aan het experimenteren komt nooit een einde."

U werkt met geanonimiseerde data: mijn gedragingen zijn niet aan mijn identiteit te koppelen. Maar heel veel bedrijven waar ik klant ben weten wel degelijk wie ik ben. Hoe voorkomen we dat zij Social Physics inzetten om mijn portemonnee zo snel mogelijk te legen?
"Daarom pleit ik in voor een New Deal on Data, wetgeving die privacy regelt, en ook regelt wie de eigenaar is van jouw gegevens.

Want laat dit goed tot je doordringen: jouw dataprofiel is geld waard, en jij moet daar zelf de zeggenschap over hebben. We verkeren nu nog in het tijdperk van de horigheid met de grote bedrijven die jouw data bezitten als feodaal landheer. Die macht moet snel verdeeld worden zodat jij je dataprofiel kunt inzetten op een manier die jij wenselijk acht. Bijvoorbeeld: als je straks nieuwe muziek zoekt 'verhuur' je je profiel eventjes aan Amazon, al dan niet voor een vergoeding - dat bepaal jij dan zelf!

De vraag is of je het vormen van de samenleving liever met oude of nieuwe wetenschap doet

Of je deelt anoniem per keer je medische gegevens omdat je in het algemeen belang wilt meedoen aan een grootschalig onderzoek."

Mensen zullen toch snel aan geheime diensten als de NSA denken bij Big Data.
"Dat is het hem nou juist: als jij je profiel veilig achter slot en grendel hebt en inzet op de manier die jij wilt, wordt het voor instanties als NSA ineens veel lastiger. Nu kunnen ze nog achter een computer miljoenen mensen volgen doordat de data op straat liggen; straks moeten ze weer met een verrekijker tegenover je huis gaan zitten, dat is heel wat minder efficiënt. Dus we moeten terugvechten tegen dit soort instanties!"

U noemt uw manier van menselijk gedrag bekijken wel een 'socioscoop'. Proef ik daar een risico op 'bijziendheid'?
"Wetenschap is altijd lastig, en voortgang boek je altijd door fouten te maken, dat zal met Social Physics ook gebeuren. Intussen maken we wel nieuwe verbanden inzichtelijk. Bijvoorbeeld dat kinderen in achterstandswijken verstoken blijven van verheffende en diverse ervaringen. Door ander beleid of door de stad anders in te richten kun je zo'n vicieuze cirkel doorbreken."

Als we met Social Physics ingrijpen in hoe we samenleven, krijgen we dan niet een Big Brother in nieuwe gedaante?
"De maatschappij wórdt al in grote mate van bovenaf geregeld. De vraag is of je het vormen van de samenleving liever met oude of nieuwe wetenschap doet. Wil je dat dat in een achterkamertje gebeurt, of toch liever dat we met zijn allen in een open discussie delen wat we weten en waar we naartoe willen?"

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Bedrijven en steden worden creatiever en innovatiever door ze zo vorm te geven dat dat groepsproces optimaal kan verlopen

Mensen zijn geen egoïstische, zelfsturende wezens, maar worden gedreven door normen die tot stand komen in het sociale leven

Social Physics is neutraal, we meten slechts wat werkt en wat niet, wat er werkelijk gebeurt

De vraag is of je het vormen van de samenleving liever met oude of nieuwe wetenschap doet

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.