Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Couperus voor minnaars

Home

TEKST IRIS PRONK

'Vijftig tinten grijs'? Wat een armoede! Wie liefde en lust wil doorgronden, kan beter grijpen naar het werk van Louis Couperus. Die dringt pas écht diep door in 'het onverklaarbare zielefenomeen'.

Bent u verliefd? Begeert die ander u ook? Hunkert u naar een man of vrouw die u niet kunt krijgen? Of was u ooit verliefd en kijkt u met weemoed terug op kloppend hart en knikkende knieën? Wilt u wel weer eens weten hoe het voelt om onafgebroken te verlangen naar de lach, de kus, de streling, de huid, de geur, de stem, de blik, de bevestiging - ja, ja, ik ook van jou! - van uw object d'amour?

Lees dan Louis Couperus!

Ik herlas laatst 'Extase' (1892), vanwege het Couperusjaar dat op 10 juni - de 150ste geboortedag van de schrijver - het voorlopige hoogtepunt bereikt. Het was een tamelijk willekeurige greep uit het oeuvre van de Haagse dandy, die zo'n beetje alle genres bedreef en maar liefst vijftig kloeke delen in dundruk bij elkaar schreef.

Maar wat een gelukkige greep! Niet alleen vanwege de meanderende zinnen, waarin Couperus subtiele nuances en gevoelsschakeringen oproept met zelfverzonnen woorden als verkalmen, verfurieën, opsomberen, wazigen, gevoeling en welweting. Alleen Couperus kan beschrijven hoe de gestalte van een jonge weduwe zich 'vertengerde, als tot die van een maagd', hoe de lijnen van haar hals en schouders 'fijn (zijn) als een vaas van tengerheid'.

Aan die taal werd vorige maand nog een symposium gewijd, en al decennia eerder stortten Neerlandici zich op de overmatige interpunctie (zijn teksten zijn doorspekt met punten, komma's en streepjes), de zinsbouw en zijn voorliefde voor de inversie (de omdraaiing van zinsdelen), zoals in: "Vreemd, zo vreemd het leven". Dat klinkt toch anders dan: "Het leven is vreemd."

Maar die stijl typeert ál het werk van Couperus, terwijl Extase ook iets anders biedt: diepe en nog altijd actuele inzichten in de liefde. Vehikels daarvoor zijn de tengere, jonge weduwe Cécile van Even en de man aan wie zij haar hart verliest: Taco Quaerts. Die heeft het uiterlijk van een testosteronman, met zijn markante Hercules-kop, een 'mooie zinnelijke mond' en een lijf dat "iets zeer krachtigs, iets energiek flinks, iets van het gewone leven" uitstraalt. Een krachtige sportman, een tengere vaas: ze vormen tegenpolen en ja, opposites attract.

De twee beminnen elkaar, maar wat een complexe aangelegenheid is dat, elkaar beminnen! Wat is de liefde een doolhof, een porseleinkast, een slagveld! En maar heel zelden, als twee geliefden elkaars verlangens kortstondig vervullen, is de liefde een ... tsja, een tuin vol bloeiende rozen?

Deze onbeholpen metaforen zijn van mijn hand; Couperus beschrijft de liefde, in al haar variaties en tinten, zoveel treffender en mooier. Daarbij schuwt hij de grote woorden niet, zo blijkt al uit de opdracht die hij Extase meegaf: "Aan het Geluk en het Leed tezamen". Dat is het wezenskenmerk van de liefde: wie die Ene Ander vindt (wat slechts een enkeling lukt in het werk van Couperus), raakt hem of haar vlak na de vondst weer kwijt.

Taco en Cécile zijn twee van die gelukkigen, voor héél even dus. Maar hun glimpen van geluk zijn erg de moeite waard. Na hun kennismaking wordt Cécile bevangen door een vreemd gevoel, alsof "heel verre perspectieven voor haar ogen opengingen, met wegdeiningen van horizont, bleek, in heel veel licht". Pas later komt het bewuste inzicht; het treft haar als een bliksemschicht: "Maar, mijn God... ik hou van hem."

Dan trekt Couperus alle taal- en gevoelsregisters open, dan komt hij niet met een armoedige rozentuin, maar met een ware 'taalorgie' (de term leende ik van een Neerlandicus die de stijl van Couperus ook typeerde als 'ademhalingen in de taal').

Daar komt ie: "Het was ineens, daar op die trap, voor haar opengestraald in haar ziel, als een grote bloem van licht, mystieke roos met glanzende bladen, die zij nu, ineens, in het gouden hart zag. Dat was niet meer te analyseren, zoals zij altijd zo gaarne deed, dat was het Raadsel der Liefde, het eeuwige Raadsel, dat in haar opengestraald was, doorschietende met zijn stralen geheel de wijdte harer ziel, waarin het midden-in ontloken was als een zon in een heelal; daar was niet meer aan te vragen: waarom, waarom; daar was niet meer over te peinzen en dromen, dat was alleen aan te nemen als het onverklaarbare zielefenomeen (...)."

Deze passage - nog maar het begin van de orgie! - demonstreert een van Couperus' grote kwaliteiten: hij maakt verliefden niet belachelijk, ironiseert hun gevoelens niet, maar beschrijft ze met precisie en milde empathie.

Zelf was de schrijver vermoedelijk niet gelukkig in de liefde - hij onderdrukte zijn homoseksualiteit en was getrouwd met een nicht. Mogelijk verklaart dat ten dele waarom één thema steeds terugkeert in zijn werk, ook in Extase: het conflict tussen lichaam en geest. Er zijn bijna geen personages die hun lustgevoelens weten te rijmen met een 'hoger' verlangen naar zielsverwantschap. Liefde van het vlees en liefde van de geest: die gáán niet samen.

De mannen van Couperus lijden nogal eens aan het Madonna-hoer-complex: een vrouw staat hoog op een voetstuk en mag niet worden aangeraakt, of ze is 'laag', goed voor seks en anders niks. Ook Taco Quaerts is er zo één, hij is zelf ook gespleten en bestaat, zegt hij zelf, uit twee mensen. De ene is zijn ziel, "die ik beschouw als mijn eigenlijke mens en dan... dan nog iets anders. (...) Iets lelijks, iets gemeens, iets brutaal primitiefs. Het beest, in één woord."

Dat beest voelt zich niet aangetrokken tot de frêle, sensitieve Cécile: Quaerts bemint haar alleen met zijn ziel. Voor Cécile begint hier het leed, want zij zou wel graag vrijen met hém, zij voelt zich helemaal niet 'hoog', maar nederig, 'een vrouw van liefde'.

Er volgen - in de 126 pagina's die Extase in mijn uitgave telt - nog vele liefdestinten, waarbij de 'vijftig tinten' van megabestsellerschrijfster E.L. James ogenblikkelijk verbleken en verschrompelen tot niks: de eenzaamheid, het verlangen, Céciles strijd tegen haar onbeantwoorde lustgevoelens ("een orkaan van de hel, stormvlaag van zinnenpassie"), de extase, het verdriet, de illusie, de berusting, de zelfopoffering, het geluk dat ze daarin vindt. Dit zijn allemaal nietszeggende woorden; Couperus raakt de onderliggende emoties aan.

Met zijn hypersensitieve verbeelding van de liefde wist Couperus lang niet al zijn tijdgenoten te overtuigen. Schrijver Frederik van Eeden noemde Extase amusementsliteratuur 'die zich aanstelt als echte literatuur', dichter Willem Kloos vond het een 'mal boek'.

Anno 2013 vliegt Extase de winkel niet uit, ondanks de Couperus-revival die Rob Schouten elders in deze krant beschrijft. Uitgeverij Astoria, die de roman vanwege het Couperus-jaar herdrukte, meldt dat er 'rond de 25 exemplaren' zijn verkocht.

Onder scholieren is de roman ook geen hit; uittreksels van Extase (ook vaak geschreven als Extaze) werden dit schooljaar slechts 3.543 keer gedownload van de website scholieren.com (op een totaal van tien miljoen downloads). Ander werk van Couperus scoort slechts een fractie beter bij lezers onder de twintig.

Dat is geen ramp; niet iedereen hoeft Couperus te lezen, ook al is dit het Couperusjaar. Maar de minnaars, de hunkeraars, de verliefden, de verliezers, de bedroefden, de zoekers naar een verwante 'zusterziel', ja, die misschien wel.

Voor dit artikel maakte ik onder andere gebruik van 'Louis Couperus: verliefdheid en vervoering' van Piet Bralt (Gigaboek, 2011), 'Enige stijlverschijnselen van Louis Couperus' van J.B. Wolters (De Nieuwe Taalgids, 1958) en mijn eigen doctoraalscriptie 'Met zoenen van ziel. Over de liefde in het werk van Louis Couperus', (Universiteit Utrecht, 1992.)

letter&geest 16

Couperus is groter dan we dachten

Mooie beesten en heerszuchtige verleiders
Het wemelt van de nerveuze, intelligente, meestal tengere en lelieblanke vrouwen in het werk van Couperus, zoals zijn beroemde heldin Eline Vere. Vrouwen die bij mannen een hoogstaande, platonische liefde opwekken; geen vuige lust. Beschrijft Couperus zinnelijke vrouwen, dan vaak negatief. Zo geeft hij Léonie van Oudijck, de overspelige residentsvrouw uit 'De stille kracht' (1900), 'een dorre ziel'; zij heeft "geen ander zieleleven dan de eredienst van haar lichaam". Léonie is niet geestig, niet intelligent, maar wél lekker. Deze wulpse vrouw, door Couperus ook wel 'mooi beest' genoemd, heeft een manlijke pendant: de heerszuchtige verleider. In 'Langs lijnen van geleidelijkheid' loopt er eentje rond: Rudolf Brox, een arrogant en agressief figuur met een 'breedgeschouderde mannelijkheid' en in zijn houding 'iets machtigs en zekers van te kunnen doen wat hij wilde'. Hij zal zijn weggelopen vrouw wel eventjes tot de orde roepen: "Hij stond voor haar als een muur. Hij stond voor haar als een man."

Seks, lustgevoelens, de 'liefde van zinnen': ze worden in het werk van Couperus vaak geproblematiseerd. Seks alléén keurt de schrijver af: de intelligente, bewuste ziel vindt hierin geen voldoening. Een platonische liefde is het hoogste; maar móeilijk, vanwege het zwakke vlees. Een complete liefde, waarin minnaars elkaars lichamelijke, emotionele en geestelijke behoeftes vervullen, is een mooi compromis, maar daartoe zijn in Couperus' oeuvre slechts enkelen in staat. Allemaal vrouwen, zoals Cécile van Even ('Extase') en Ottilie III ( 'De boeken der kleine zielen'). De mannen zijn beest, of ziel, of verwikkeld in een strijd tussen beide.

Het Louis Couperusjaar
Op 10 juni 2013 is het precies 150 jaar geleden dat Louis Couperus werd geboren in het huis aan de Mauritskade nr. 11 (tegenwoordig nr. 43) in Den Haag. Dat viert het Louis Couperus Genootschap morgen, op die plek, om 14.30 uur, met de onthulling van een plaquette en een voordracht door acteur Thom Hoffman. Zie voor alle Couperus-nieuwtjes en -activiteiten www.louiscouperus.nl.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel