Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Compassie vind je terug in elke religie

Home

WOLTER HUTTINGA

compassie | In het Theologisch Elftal analyseren twee theologen een actuele vraag. Het thema van de Maand van de Spiritualiteit is compassie. Hoe verhoudt zich dat tot religieuze tradities?

Schrijfster Rosita Steenbeek schreef het essay voor de maand van de Spiritualiteit, over het thema compassie. 'Compassie is wat anders dan medelijden', zei ze vorige week in Trouw. 'Het is echt naast de ander gaan staan'. Hoe belangrijk is compassie in verschillende religieuze tradities?


"Ik denk zeer veel. Ik ben blij met dit thema. Compassie is voor mij de reden dat ik Remonstrants predikant ben geworden. Compassie dreef mij naar de kansel", zegt Peter Nissen, hoogleraar spiritualiteitsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. "Aan rabbi Hillel werd eens gevraagd of hij de hele Thora kon opzeggen terwijl hij op één been stond. Hij nam de uitdaging aan, ging op één been staan en zei: 'Behandel de ander zoals je zelf behandeld wilt worden. Dat is de hele Thora; de rest is uitleg.' Met deze zin verwoordde hij wat wel wordt genoemd de 'gulden regel' in de wereldreligies. Religiewetenschapper Karen Armstrong heeft er terecht op gewezen dat deze zin het centrale thema is dat alle grote spirituele tradities verbindt. Natuurlijk is daarmee niet het hele verhaal van alle religies verteld. Maar het is dit principe van compassie en wederkerigheid dat zo'n 500 jaar voor Christus opduikt en dat je terugvindt bij Confucius, in de Bijbel, het boeddhisme, de Koran en het humanisme. Compassie is wat we nodig hebben om deze wereld humaner en leefbaarder te maken."


Ook Mohamed Ajouaou, docent islamitische theologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, dacht na over het thema en besefte: "Het is een begrip waar ik voortdurend in alles mee bezig ben als theoloog en als moslim. Behalve naar de Koran of de uitspraken van de Profeet grijp ik even naar een van de scholastici, Abd al-Jabbar ibn Ahmed (935-1025). Bij hem is compassie geen 'wet' die precies zegt wat wel en niet mag, maar gaat het om iets ingewikkelders: een moreel appèl. Al-Jabbar kijkt vervolgens eigenlijk heel nuchter naar wat compassie uitwerkt. Hij kijkt naar het nut, naar wat het oplevert: gaat het beter met iemand die compassie ontvangt, of juist slechter?"


Ajouaou spreekt dan ook net zo makkelijk over compassie 'doen' als over compassie 'hebben'. "Wat doe je, wat werkt het uit, wat heeft de ander eraan? Ik heb in Marokko en in Jordanië gezien hoe gastvrij grote aantallen vluchtelingen worden ontvangen. Dat gaat daar heel anders dan hier. Veelal buiten structuren van de overheid om, los van protocollen. Daar zie ik hoe geloof vorm krijgt: heb compassie met de ander."


In het christendom is onze compassie verbonden met God zelf: onze goedheid of liefdevolheid stamt uit Gods goedheid en liefde. Werkt het zo ook in de islam, waarin Allah immers de barmhartige en genadevolle genoemd wordt?


Ajouaou: "Ja, maar onze ethische begrippen worden niet van God zelf afgeleid, maar van zijn eigenschappen. In de Koran is het ook belangrijk dat compassie niet een 'natuurlijk' gegeven is. Het is niet een gevoel dat spontaan opwelt, maar dat je kunt inroepen of oproepen. Ik ben het niet helemaal met Rosita Steenbeek eens dat je je helemaal in die ander kunt verplaatsen of gelijkwaardig aan hem of haar moet zijn. Compassie ontstaat volgens de Koran juist bij verschil: ik heb veel, de ander weinig. Ik heb een warme familie, maar de ander is eenzaam. Dat betekent een oproep om te delen van de weldaden die jij zelf hebt ontvangen. En als je geen compassie voelt, dan moet je jezelf ervan doordringen hoezeer er een verschil is tussen wat jij hebt en de ander misschien niet heeft."


Dat ziet Peter Nissen toch anders. "Compassie gaat er voor mij niet over dat ik, 'geslaagd mens', mij neerbuig tot de zielige en minder bedeelde ander. Ik vind dat Steenbeek daar ontroerend over schrijft. Compassie is zelf kwetsbaar durven zijn, samen met de ander ergens doorheen gaan. Dat gaat trouwens niet alleen over pijn, maar ook over vreugde.


"Het gaat dus juist niet over de welgestelde die van een afstandje een aalmoes gooit naar de bedelaar. De bereidheid om het leven met de ander te delen, vanuit een besef van gedeelde kwetsbaarheid. Nu ja, het zit eigenlijk allemaal in de incarnatie, nietwaar? Jezus was 'God met ons', het ultieme symbool van compassie."


Over 'ultiem' gesproken: Jezus zegt dat je niet alleen je vrienden en familie moet liefhebben, maar zelfs je vijanden. Zowel Steenbeek als Armstrong beschouwt dit als de hoogste vorm van compassie. Terecht?


Ajouaou: "De islam kent dit niet zo uitgesproken als het christendom, maar in de Koran heb je wel een vers waarin iets soortgelijks staat: 'De goede daad en de slechte daad zijn niet gelijk. Weer die slechte daad af met iets dat beter is. Dan zal hij die je vijand was, zijn als een boezemvriend.' (Soera 41:34). Maar dat is niet vanzelfsprekend. Zo geldt het niet in het strafrecht. Een rechter moet zijn compassie opzij zetten om over een misdaad te kunnen oordelen."


Nissen: "Compassie is bepaald niet makkelijk. In de kerk bijvoorbeeld kies je elkaar niet uit. Je hoeft elkaar niet aardig te vinden. Al loopt de kerk wel degelijk het risico om een club gelijkgestemde zielen te worden, 'ons soort mensen'. En de filosoof Jacques Derrida heeft erop gewezen dat een echte gift niets terugverwacht. Maar waarom zouden we onze vijand liefhebben? Omdat ook die ander een kwetsbare mens is. Omdat de keten van argwaan, haat en vijandschap doorbroken moet worden. Alleen zo kun je het goede in de ander vrijmaken."


Elisa Klapheck


Alain Verheij


Peter Nissen


Matthias Smalbrugge


Bas van der Graaf


Erik Borgman


Wim van Vlastuin


Gerard de Korte


Manuela Kalsky


Alja Tollefsen


Mohamed Ajouaou


theologisch elftal


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel