Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Circus Jeroen Bosch drijft op ruzie, controverse en sektarische strijd

Home

Ger Groot

Kunsthistoricus Robert G. Erdmann tijdens de presentatie van de onderzoeksresultaten in Den Bosch. © anp

'Wat maakt het uit als we weten wie de auteur is of als we weten dat het de auteur niet is,' verzucht de kunsthistoricus en voormalig directeur van het Prado Fernando Checa op een bepaald moment in het boek 'De bezeten visionair' van Henk Boom. Afgelopen zondag werd het ten doop gehouden in het Jheronimus Bosch Art Center in Den Bosch.

Dat was een passende plek. Het boek beschrijft vijfhonderd jaar van controversen rond het werk van Jeroen Bosch: onenigheid over de betekenis van zijn werk, over het leven van de schilder, over ketterij en orthodoxie op zijn panelen en over de vraag welke daarvan hij wel en welke niet met eigen handen heeft gemaakt.

Boek, schrijver en Fernanco Checa werden op hun wenken bediend. De volgende dag was de ontdekking van een nieuwe authentieke Jeroen Bosch wereldnieuws.

Jarenlang had 'De verzoeking van de heilige Antonius' liggen verpieteren in de kelder van een museum in Kansas City. Werk van een leerling of navolger, zo meenden de specialisten. Maar het Research and Conservation Project uit datzelfde Den Bosch oordeelde anders. De Antonius is wel degelijk van de hand van de meester zelf.

Lees verder na de advertentie

Hetzelfde, of niet?
Maakt het iets uit? 'Wordt een paneel zoals de 'Bruiloft van Kana' ineens minder interessant, minder mooi, minder indrukwekkend omdat het eerst wel een werk van Bosch was en nu niet, maar van een volgeling?' zo vraagt Henk Boom zich in zijn boek af. Vervang de Bruiloft door Antonius en je zit midden in de huidige verwarring. Waarom zal dat paneel plots een ereplaats krijgen op alle denkbare exposities, terwijl er toch precies hetzelfde op te zien is als toen het nog als verschoppeling in depot lag?

Kennelijk maakt het wel degelijk iets uit. Want als door een adder gebeten liet het Prado-museum in Madrid prompt weten vast te houden aan de authenticiteit van een paar van zijn eigen schilderingen van Bosch, die door het Research and Conservation Project nu juist van de lijst van 'echte' werken was geschrapt. En ook daar zat een 'Heilige Antonius' tussen, veel bekender dan die uit Kansas - althans, tot nu toe. De heilige kluizenaar zou de bizarre rondedans om zijn eigen 'echtheid' waarschijnlijk hebben gadegeslagen alsof het één van de begoochelingen was waarmee de duivel hem belaagde.

Het nieuwe schilderij van Jeroen Bosch, dat werd gevonden in Kansas, Amerika. © ANP

Het Circus Jeroen Bosch
En daarmee heeft de hele controverse in ieder geval het echtheidszegel van het 'Circus Jeroen Bosch' gekregen, dat meer dan bij welke andere schilder ook drijft op ruzie, controverse en sektarische strijd. Niet alleen omdat op zijn panelen de raadselachtigheid wedijvert met de fascinatie die ervan uitgaat. Maar ook omdat we over Bosch zelf nauwelijks iets weten. Zelfs zijn naam is verwarrend, want eigenlijk heette hij 'Van Aken' en zal hij - zo vermoedt Henk Boom - als jongeman eerder 'Joen' genoemd zijn dan 'Jeroen', laat staan Jheronimus. Reisde hij wel of niet naar Italië? Was hij misschien een ketterse 'adamiet', die in zijn werken geheime boodschappen verborg?

We weten er zo weinig met zekerheid van dat je, Booms boek lezend, soms gaat twijfelen of die hele Jeroen Bosch wel bestaan heeft. Aan het eind van de zoektocht lijkt er weinig méér met zekerheid van te zeggen dan dat 'Jeroen Bosch' de schilder geweest moet zijn van het oeuvre dat bekend staat onder de naam 'Jeroen Bosch'. Het werk schept de meester en niet andersom. Postmoderner kun je het niet maken.

We weten zo weinig zeker dat je soms gaat twijfelen of die hele Jeroen Bosch wel bestaan heeft

Maar daarmee is de echtheid van al die panelen - afgezien van alle cultuursnobisme en financiële belangen - nog niet zonder belang. Wanneer de identiteit van Bosch nergens anders te vinden is dan in zijn werken, dan moet je wel weten over welke we het hebben, en over welke niet. Met elke verandering van de lijst, verandert ook 'Jeroen Bosch', want wie hij was en vooral wat hij dácht weten we alleen maar dankzij wat hij in zijn schilderkunst heeft nagelaten.

Het raadsel draait rondjes
Zo draait het raadsel voortdurend rondjes, als een hond die in zijn eigen staart wil bijten. Ook de echtheid van de 'Antonius' van Kansas City werd blijkens het verslag in deze krant voornamelijk bewezen doordat zoveel details ervan lijken op die van andere schilderijen van Jeroen. Met zo'n argument kun je, lijkt me, alle kanten op - maar misschien moet de museumbezoeker zich daardoor niet van de wijs laten brengen. In één ding heeft Fernando Checa immers gelijk: de 'Antonius' van het Prado is en blijft een minstens zo fascinerend schilderij als die van Kansas City, echt of niet.

De Hooiwagen, in het Museum Boijmans van Beuningen © anp

Misschien moeten we de hele controverse rond Jeroen Bosch maar rekenen tot de inboedel van zijn eigen erfenis. Er zijn weinig schilders die de verbeelding zozeer hebben willen bespelen als hij - en daar kunnen alle fantasieën, theorieën, visioenen en paranoia's rond zijn werk best nog bij. Zekerheid over wie Bosch was, wat hij wilde en vooral wat zijn voorstellingen betekenen krijgen we waarschijnlijk tot in eeuwigheid niet. Even lang zal dus ook het circus eromheen wel blijven duren - als een levensechte uitvergroting van wat hij schilderde op zijn panelen.


Deel dit artikel

We weten zo weinig zeker dat je soms gaat twijfelen of die hele Jeroen Bosch wel bestaan heeft