Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Chriet Titulaers voorganger waarschuwde voor de toekomst

home

Paul van der Steen

Fred Polak was in eerste instantie behoorlijk pessimistisch over de toekomst. © ANP
Déjà vu

Vandaag of morgen' heette de tv-serie waarmee de Avro in 1969 een blik wierp op de toekomst. Net als 'Tros wondere wereld' van de deze week overleden Chriet Titulaer. 

Fred Polak fungeerde steeds als de deskundige. Op de tv-pagina's van het katholieke dagblad De Tijd werd hij omschreven als de 'futuroloog die onderhand op het scherm evenmin is weg te denken als Bor de Wolf'.

Lees verder na de advertentie

De vergelijking met een personage uit 'De Fabeltjeskrant' was wellicht toeval. Het kon evengoed een sneer zijn in de richting van de voormalige hoogleraar sociologie. Vertelde die geen fabeltjes? Juist eind jaren zestig begonnen steeds meer mensen vraagtekens te zetten bij zijn uitspraken. 

Polaks uitspraken waren wel erg stellig. Ging het etiket 'geleerde' überhaupt samen met iets oncontroleerbaars als toekomstkunde? Bij zijn dood in 1985 zette De Telegraaf in het onderschrift onder de foto van de overledene: 'wetenschappelijk waarzegger'. Als dat geen contradictio in terminis was?

Zakendoen

Polak kwam uit creatieve kringen. Zijn echtgenote was letterkundige, zijn vader concertmeester bij het Concertgebouworkest. Zelf koos hij na zijn rechtenstudie aanvankelijk voor zakendoen: eerst in de financiële wereld, later als directeur van De Bijenkorf. Onderduiken redde hem het leven tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 1946 promoveerde hij in de filosofie. 

Daarna werd hij actief in de wereld van wetenschap, beleid en politiek, onder meer als directeur van het Centraal Planbureau, als hoogleraar en als regeringscommissaris voor de werkgelegenheid. Met boeken als 'De toekomst is verleden tijd' en 'Prognostica' oogstte hij ook internationaal succes. Organisaties als Unesco en de Raad van Europa deden graag een beroep op zijn kennis en kunde.

De toekomst was volgens Polak aan machines met een geheugen die sneller konden denken dan mensen

Polaks toon veranderde in de loop der jaren. In eerste instantie leek hij behoorlijk pessimistisch. Mede onder invloed van een reis naar de Verenigde Staten, waar hij de nieuwste ontwikkelingen met eigen ogen had kunnen zien, voorspelde hij 'de wentelgang der wetenschap'. 

De toekomst was aan machines met een geheugen die sneller konden denken dan mensen. 'Dehumanisering' lag op de loer. Vier maanden voor de introductie van televisie in Nederland in 1951 waarschuwde Polak tijdens een congres voor de daaruit volgende 'vervlakking' en 'bedreiging van de zelfwerkzaamheid in de vrije uren'.

Als het medium toch bestond, kon je er maar beter iets verheffends mee doen. Reden waarom Polak in 1963 tot de oprichters van educatieve omroep Teleac behoorde en ook meewerkte aan andere informatieve programma's zoals de serie 'Vandaag of morgen'.

Nucleaire patstelling

Aan het eind van het leven leek de futuroloog het minder donker in te zien. Het rapport van de Club van Rome met al zijn zorgen over het milieu vond hij te fatalistisch. Bijsturing was in zijn ogen wel degelijk mogelijk. In een Derde Wereldoorlog geloofde hij evenmin. Door de nucleaire patstelling zouden de grootmachten het wel uit hun hoofd laten om kernwapens te gebruiken, zei hij in 1983. Moderne technologie zou extra zekerheden kunnen inbouwen.

Goed beleid maken was als voortdurend componeren aan 'een onvoltooide en onvoltooibare symfonie'

Voorbereid zijn op de toekomst, vond Polak wezenlijk. Met lede ogen zag hij aan hoe Nederland de traditionele industrieën naar elders liet vertrekken zonder werk te maken van hightech-bedrijvigheid. Goed beleid maken was als voortdurend componeren aan 'een onvoltooide en onvoltooibare symfonie van eeuwig veranderende toekomstmuziek'. Hij pleitte voor 'futuro-creatieve planning'.

Polak, in de jaren zestig senator voor de PvdA, werd begin jaren zeventig partijvoorzitter van de sociaal-democratische afsplitsing DS'70. Dat die partij toen ze ging meeregeren in het kabinet-Biesheuvel de minister van wetenschapsbeleid leverde, paste in Polaks denken. Op die manier kon Nederland zich voorbereiden op de toekomst die 'met orkanische kracht op ons' afstormde. In zijn ogen hoorden scholen naast geschiedenis ook gewoon toekomstkunde te doceren.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
De toekomst was volgens Polak aan machines met een geheugen die sneller konden denken dan mensen

Goed beleid maken was als voortdurend componeren aan 'een onvoltooide en onvoltooibare symfonie'

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.