Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Chinese Big Brother ziet veel, maar niet alles

Home

Leen Vervaeke

© Getty
Essay

De Chinese overheid gaat ver om burgers in de gaten te houden, schrijft China-correspondent Leen Veraeke. Heel ver. Maar alziend is ze (nog) niet. Griezelverhalen in Westerse media over sciencefiction-toestanden in het land spelen het communistische regime alleen maar in de kaart. 

Toen twee jaar geleden op Netflix de Britse televisieserie ‘Black Mirror’ werd uitgezonden, leek dat een godsgeschenk voor China-watchers. De griezelig-realistische sciencefictionserie, die een wereld toont die wordt beheerst door big data en sociale controle, leek de perfecte metafoor voor wat er in China gebeurde. Daar wordt gewerkt aan een zogenoemd sociaal-kredietsysteem - een onrustbarend, maar razend ingewikkeld systeem van hightech gedragscontrole. Een hele kluif om uit te leggen, tot ‘Black Mirror’ voorbijkwam, en alles ineens eenvoudig voorstelbaar werd.

Lees verder na de advertentie

De wereld van ‘Black Mirror’ is niet alleen voorstelbaar, hij kruipt onder je huid. Op het eerste gezicht leek hij gewoon op onze eigen wereld, maar dan met nog iets dominantere sociale media. Iedereen kan er elkaar voortdurend punten geven met een appje - één tot vijf sterren - en een hoge score levert je voordelen op. Topscoorders krijgen toegang tot luxewijken en elitekringen, en voorrang in ziekenhuizen. Maar wat kleinschalig begint, wordt geleidelijk een permanente vorm van gedragscontrole. Een dictatuur van reputatiescores, een beklemmend schoneschijnparadijs.

Een krachtige metafoor is 'Black Mirror' zeker, alleen jammer dat het een vertekend beeld schept

De makers van ‘Black Mirror’ hadden hun puntenparabel als een waarschuwing bedoeld, een hypothetisch onheilsscenario voor eigen publiek. Maar al snel ging de serie een eigen leven leiden. De beklemmende reputatiedictatuur van Black Mirror bestond al, reageerden tal van westerse media, en wel in China, waar de overheid een ingrijpend sociaal-kredietsysteem aan het opzetten was. Daar werden al puntenscores uitgedeeld die levens konden maken of kraken. Daar was deze griezelige fictiewereld al realiteit.

Deugdzaamheid

Inderdaad wordt in China al een paar jaar aan een sociaal-kredietsysteem gewerkt, een megalomaan project om met behulp van technologie de betrouwbaarheid van alle Chinezen in kaart te brengen. Bedoeling is om uit zoveel mogelijk databanken en camerasystemen gegevens bijeen te brengen - betaalachterstanden, verkeersovertredingen, maar ook verslagen van goede daden - en met die big data een profiel van iemands deugdzaamheid op te stellen. Dat zou ook tot gedragsverandering moeten leiden, door betrouwbare personen voordelen te geven, en onbetrouwbaren straf.

Technologische controlesystemen, betrouwbaarheidsprofielen, gedragsverandering: de link met Black Mirror was snel gelegd. Zoals in de televisieserie iedereen beheerst werd door de permanente beoordeling van zijn medeburgers, zo zou in China iedereen gebukt gaan onder het juk van een allesbepalende overheidsscore. De vergelijking met de tv-serie werd zo vaak gemaakt dat wie tegenwoordig in Google ‘social credit score’ en ‘China’ intikt, als aanvulling automatisch ‘Black Mirror’ krijgt gesuggereerd.

Een krachtige metafoor was het zeker. Alleen jammer dat het een vertekend beeld creëert van het Chinese sociaal-kredietsysteem. In theorie is dat systeem inderdaad onheilspellend, in de praktijk blijkt het een stuk primitiever en minder geavanceerd dan voorgesteld. Meer nog, er zitten zelfs positieve kanten aan. Maar vooral is het sociaal-kredietsysteem nog in volop in ontwikkeling, en is het niet eens zeker of het ooit tot volle wasdom komt. Al is dat laatste niet noodzakelijk een geruststelling.

Geen onbeschoft gedrag

De officiële plannen voor het sociaal-kredietsysteem dateren uit 2014, toen de Chinese regering een ‘ontwerpplan’ uitvaardigde om de ‘eerlijkheid en betrouwbaarheid van de hele maatschappij te verhogen’. China kampte met een grote vertrouwenscrisis, zo klonk het, na een reeks voedselschandalen, corruptiezaken en zwendelpraktijken. De markteconomie had voor welvaart gezorgd, maar ook voor een teloorgang van de sociale controle, die onder het communisme zo alomtegenwoordig was. Daar maakten allerlei bedriegers nu misbruik van.

Wat China volgens de overheid nodig had, was een kredietratingsysteem, een soort Bureau Krediet Registratie maar dan veel diepgaander. Het systeem zou niet alleen iemands financiële kredietwaardigheid in kaart moeten brengen, maar iemands betrouwbaarheid in al zijn aspecten. Ook morele factoren zouden daarbij een rol spelen. Wie onvoldoende respect had voor zijn ouders, zich onbeschoft gedroeg op reis, of geruchten verspreidde (lees: negatieve berichten over de Communistische Partij), die zou een slechte rating te wachten staan.

In feite is het sociaal-kredietsysteem voor de Chinezen niet nieuw. Het is een moderne versie van de dang’an, het geheime persoonsdossier dat van elke Chinees wordt bijgehouden, en dat onder Mao’s bewind levensbepalend was. Tegenwoordig liggen die dossiers, waarin werkprestaties, politieke activiteiten maar ook geruchten werden genoteerd, te verstoffen bij werkgevers en lokale politie. Met het sociaal-kredietsysteem zouden de Chinezen een nieuw evaluatiesysteem krijgen, uitgebreider en preciezer dan voorheen, dankzij camera’s en big data.

Luiers of videospelletjes

Het is een spectaculair plan, dat inderdaad de deuren lijkt open te zetten voor een IT-ondersteunde controlestaat. Maar in realiteit is daar nog niet veel van te merken. Op dit moment is het sociaal-kredietsysteem nog in aanbouw. In een veertigtal steden lopen lokale proefprojecten, en nationaal is één onderdeel ingevoerd: straffen voor kredietzondaars. Bedoeling is om het systeem tegen 2020 nationaal in te voeren, maar het is zeer de vraag of dat lukt. Wat tot nog toe gerealiseerd is, is behoorlijk vaag.

Toch kun je in tal van westerse media nu al gedetailleerde verhalen lezen over het sociaal-kredietsysteem. Zoals over de persoonlijke score van 350 tot 950 punten, die iedereen in China zou krijgen. Die score zou stijgen door verantwoorde online aankopen, zoals luiers, en dalen door onverantwoord gedrag, zoals urenlang videospelletjes spelen. Een hoge score zou je voorrang geven in ziekenhuizen, recht geven op subsidies en leningen, en vrijstellen van allerlei huurwaarborgen. Een krachtig systeem van gedragsbeïnvloeding dus, net als in Black Mirror.

In Rongcheng kunnen inwoners punten winnen door bloed te doneren en punten verliezen door onder invloed te rijden of hondenpoep te laten liggen

Maar dat verhaal is gebaseerd op de werking van Sesame Credit, een commercieel puntensysteem van Ant Financial, de financiële tak van het gigantische internetconcern Alibaba. Dat online imperium bestaat uit tientallen apps, waarmee je als consument zowat alles kunt: van spullen kopen tot maaltijden bestellen, van reizen boeken tot rekeningen betalen. Dat levert een berg aan data op, die Alibaba op slimme manieren te gelde probeert te maken. Zo bedacht het bedrijf dat het op basis van die data een kredietratingsysteem kon uitbouwen: Sesame Credit.

Aanvankelijk richtte Sesame Credit, waar gebruikers zich vrijwillig voor konden aanmelden, zich puur op financiële kredietwaardigheid. Maar geleidelijk ontstond de indruk dat de Sesamescore zich ook op betrouwbaarheid in brede zin zou richten, en ingeschakeld zou worden in het sociaal-kredietsysteem. Sesame Credit had in 2015 een officiële licentie gekregen als officieel kredietratingbureau, en de directie van Alibaba hintte erop dat het bureau ook een morele invalshoek kon hanteren. Sesame zou slechte mensen boycotten en goede mensen belonen, klonk het. Als voorbeeld werden de luiers en videospelletjes genoemd.

Niet dwingend

In werkelijkheid bleek daar weinig van terecht te komen. Je Sesamescores stegen vooral door veel Alibaba-producten af te nemen, en de beloningen voor topscoorders bleken vaak commerciële lokkertjes. Sesame Credit gaf helemaal geen beeld van iemands betrouwbaarheid, maar van iemands koopkracht en interesse in Alibaba-spullen. En toen Sesame Credit in 2017 zijn overheidslicentie verloor, bleef er niets van over dan een commercieel bonuspuntenprogramma. Indrukwekkend, dat raderwerk van scores en beloningen, maar geen dwingend sociaal-kredietsysteem.

Maar dat is niet het enige spectaculaire verhaal over het sociaal-kredietsysteem. Ook de lokale proefprojecten, waar het sociaal-kredietsysteem wordt uitgetest, klinken ingrijpend. In Rongcheng, in de provincie Shandong, kunnen inwoners punten winnen door bloed te doneren of vrijwilligerswerk te doen, en punten verliezen door onder invloed te rijden of hondenpoep te laten liggen. Met een hoge kredietscore krijgen ze korting op de stadsverwarming of voorrang bij het reserveren van een taxi. In Qingzhen, in de provincie Guizhou, stelde het stadsbestuur een uiterst fijnmazige kredietscore op, gebaseerd op meer dan duizend factoren. En in Shenzhen, in Guangdong, identificeren camera’s met gezichtsherkenning door rood overstekende voetgangers, waarbij recidivisten gekort worden op hun sociaal krediet.

© Getty

Door de hevige censuur rond de proefprojecten is het moeilijk ze op waarde te schatten. Maar de weinige informatie die naar buiten komt, wijst niet meteen op een daverend succes. Een journaliste van Foreign Policy die Rongcheng bezocht, merkte dat de meeste inwoners niet eens wisten dat zij een sociaal-kredietscore hebben. De camera’s in Shenzhen, zo stelde ik zelf vast, vallen regelmatig uit. En Dai Xin, professor aan de Ocean University van China, beschrijft in een recent onderzoek dat de duizend criteria in Qingzhen zo arbitrair zijn gekozen dat de lokale autoriteiten vooral om de kredietscore proberen heen te werken. “Wat ertoe leidt dat de lokale inwoners het scoresysteem veel minder ernstig nemen dan de overheidspropaganda claimt”, aldus Dai.

Stevig in de steigers

Stelt het dan niets voor, dat hele sociaal-kredietsysteem? Nou nee, op één vlak staat het al stevig in de steigers: voor wie zijn sociaal krediet verspeelt, is er op nationaal niveau een uitgebreid arsenaal aan sancties. Dankzij een samenwerking tussen een veertigtal ministeries, banken en staatsbedrijven is het kredietzondaars onmogelijk gemaakt om kaartjes te kopen voor hogesnelheidstreinen of vliegtuigen, om huizen of andere luxegoederen te verwerven of om hun kinderen aan een dure privéschool te laten studeren. Als afschrikkingsmiddel kan dat tellen.

Als het so­ci­aal-kre­diet­sys­teem ervoor zorgt dat veroordeelden op consequente wijze verplicht worden hun straf uit te voeren, is dat vooruitgang

Maar die nationale kredietzondaars worden niet aangeduid op basis van een puntenscore. Op nationaal niveau krijgt alleen wie door een rechtbank veroordeeld wordt en daarna weigert aan het vonnis te voldoen, te maken met de sancties van het sociaal-kredietsysteem. Die doelgroep kan nog groter worden - recent zouden ook overlastgevers in het openbaar vervoer zijn toegevoegd.

Maar op nationaal niveau lijkt het sociaal-kredietsysteem meer op een justitieel register dan op een hoogtechnologisch gedragscontrolesysteem. Het probleem met het hele verhaal van het sociaal-kredietsysteem is dat de informatievoorziening beperkt is, gezien de censuur in China, en dat die beperkte informatie dan maar op een hoopje wordt gegooid. Het doordringende scoresysteem van een commercieel bonuspuntenprogramma, de grootse ambities van lokale proefprogramma’s, en de ingrijpende sancties op nationaal niveau: het zijn drie verschillende fenomenen, maar ze worden samengekneed tot een griezelig geheel.

Niet naïef

In zekere zin is de nationale toepassing van het sociaal-kredietsysteem zelfs niet eens zo slecht. De gebrekkige naleving van vonnissen is al decennia een enorm probleem in China, waar de rechtspraak onderhevig is aan allerlei partijbelangen. Als het sociaal-kredietsysteem ervoor kan zorgen dat veroordeelden op een geautomatiseerde, en dus consequente wijze verplicht worden hun straf uit te voeren, dan is dat een hele vooruitgang. Ook positief: het sanctiesysteem geldt uitdrukkelijk ook voor overheidsambtenaren.

Natuurlijk, we moeten niet naïef zijn. China is een dictatoriale partijstaat, en wordt de laatste jaren steeds repressiever. De internetcensuur neemt toe, niet-gouvernementele organisaties worden verboden, mensenrechtenadvocaten en activisten worden gearresteerd. De praktijken van de Chinese overheid kennende, lijdt het weinig twijfel dat het sociaal-kredietsysteem ook ingezet zal worden om de vrijheid van meningsuiting nog verder te beperken. Nu al zijn een journalist en een advocaat op dubieuze gronden op de nationale sanctielijst geplaatst.

Maar laten we wel wezen, om kritiek in de kiem te smoren heeft de Communistische Partij geen sociaal-kredietsysteem nodig. Daar heeft het al een breed scala aan controlesystemen en machtsmiddelen voor. Zoals in een recent rapport van het Peterson Institute for International Economics werd opgemerkt: “Het sociaal-kredietsysteem wordt slechts één werktuig in een veel groter binnenlands veiligheidsapparaat.”

Westerse media spelen met hun grie­zel­ver­ha­len de Communistische Partij in de kaart

De kans is groot dat Chinese dissidenten het door het sociaal-kredietsysteem extra moeilijk zullen krijgen. Maar of het systeem ook zo hoogtechnologisch, waterdicht en ingrijpend wordt dat alle Chinese burgers permanent in de pas zullen moeten lopen - meer dan nu het geval is - dat is bij lange na niet zeker. Op dit moment is het nog niet aan de orde. En om het in de toekomst mogelijk te maken, staan er behoorlijk wat hindernissen in de weg.

Zo is de technologie om data te verzamelen en verwerken - zoals gezichtsherkenning en big data - nog lang niet volmaakt. En onderzoekers als Dai Xin wijzen erop dat veel Chinese overheidsdiensten niet bereid zijn om hun data met elkaar te delen. Dat enkele steden al een eigen lokaal systeem hebben, zou het zelfs moeilijker kunnen maken. “Het sociaal-kredietsysteem kan het nieuwe slagveld worden van de eeuwige machtsstrijd tussen centrum en periferie binnen China’s politieke systeem”, aldus Dai.

Verschillende onderzoekers vermoeden dat er niet één overkoepelend sociaal-kredietsysteem zal komen, maar een ongecoördineerd geheel van lokale en partiële systemen, lang niet allemaal even effectief. Dat is niet noodzakelijk een geruststelling, aangezien het de deur openzet voor willekeur en subjectiviteit. Zoals de dang’an vroeger misbruikt werd om persoonlijke rekeningen te vereffenen, zo kan ook het sociaal-kredietsysteem een wapen worden in de strijd tussen allerlei lokale belangen. Wat maar half werkt, kan des te gemakkelijker worden gemanipuleerd.

Een meesterstuk

Het mag duidelijk zijn: het verhaal van het sociaal-kredietsysteem is iets complexer dan een televisieserie. In potentie kan het tot een verregaande vorm van cybercontrole leiden, in realiteit is het een chaotisch en rammelend halffabricaat - onmogelijk te voorspellen waar het zal stranden. Het is goed om alert te zijn op de risico’s, maar het is misleidend om overtrokken sciencefictionscenario’s te schetsen.

Want hoe het ook uitdraait, één ding is zeker: dit wordt weer een meesterstuk van de propaganda, de specialiteit van Communistische Partij. Zoals het investeringsproject One Belt One Road (de ‘Nieuwe Zijderoute’) als een win-winproject voor de hele wereld wordt voorgesteld, ook al stort het het ene na het andere land in een schuldenput, zo zal ook het sociaal-kredietsysteem als een triomf van de sociale maakbaarheid worden geroemd, los van de werkelijke resultaten. Als het plaatje maar klopt, dat is het voornaamste.

In zekere zin spelen westerse media, als zij spectaculaire verhalen verspreiden over griezelige Black Mirror-toestanden, de Communistische Partij dan ook in de kaart. Ze laten de Chinese burgers, nog voor het sociaal-kredietsysteem ook maar iets heeft bewezen, alvast weten dat ze maar beter in de pas kunnen lopen. En ze spelen mee in het theater waar de partij zich zo goed thuis voelt. Terwijl die sciencefiction-metaforen helemaal niet nodig zijn. De realiteit is ernstig genoeg.

Leen Vervaeke (1982) is correspondent in Peking voor o.a. Trouw. In 2012 publiceerde ze haar boek over Tunesië, ‘De Jasmijnrevolutie’.

Lees ook:

Overal in China hangen camera's met gezichtsherkenning

Wie in China een overtreding begaat, wordt opgemerkt, dankzij camera's met gezichtsherkenning, die alom zijn. Mensenrechtenorganisaties vrezen dat zo ook dissidenten in de gaten gehouden worden.

China bespiedt moslims en hersenspoelt ze in heropvoedingskampen

China houdt de islamitische bevolking van de regio Xinjiang onder strikte controle, met moderne technieken en in ouderwetse politieke heropvoedingskampen.

Deel dit artikel

Een krachtige metafoor is 'Black Mirror' zeker, alleen jammer dat het een vertekend beeld schept

In Rongcheng kunnen inwoners punten winnen door bloed te doneren en punten verliezen door onder invloed te rijden of hondenpoep te laten liggen

Als het so­ci­aal-kre­diet­sys­teem ervoor zorgt dat veroordeelden op consequente wijze verplicht worden hun straf uit te voeren, is dat vooruitgang

Westerse media spelen met hun grie­zel­ver­ha­len de Communistische Partij in de kaart