Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Catharina van Siena, koerier van de paus

Home

Samuel de Lange

Catharina van Siena is de heilige van 29 april. Hongerend en dienend stond ze, als Bruid van Jezus, in het leven. Maar als eerste vrouw was ze niet alleen maar dienstbaar aan de kerk; graag riep ze machthebbers tot de orde. Haar orde, als het even kon. Cathérine van Toulouse leek een heilige in haar toewijding aan haar echtgenoot. Ongenaakbaar voor velen, als was in zíjn handen. Maar ook zij was niet alleen dienstbaar, en uiteindelijk schiep ze orde. Haar orde.

Cathérine was klein en fijn. Maar haar slanke handen bestuurden moeiteloos een tractor, altijd met een 'Craven A' tussen haar vingers waar ze om de paar seconden driftig aan zoog. Ze paarde de frêle schoonheid uit de betere kringen aan de onverzettelijkheid van een Franse boerin. Haar metalen stem en wijdopengesperde ogen maakten ruim baan op het chateau waar zij de vrouw des huizes was. Graan, druiven, koeien en pachters bogen voor haar kleine gestalte. Maar haar echte zorg gold haar Hollandse man, en juist voor hem, mijn vriend en voorbeeld, knikten haar knieën.

Ik was veertien toen ik de Paasvakantie op het landgoed doorbracht. Mijn vriend en voorbeeld was een kleine tien jaar ouder. Hij was een protégé van mijn ouders die het voor hem hadden opgenomen toen hij door zijn vader gekoeioneerd werd. Hij was er op uitgetrokken, had schapen gehoed in Australië, een restaurant gedreven in New York en Renaults geassembleerd in Parijs. Geen doorsnee carrière in ons villadorp, en dat trok mij in hem aan.

Tussendoor bleef hij onze familie opzoeken, altijd in een andere auto, altijd met een ander meisje. Tenslotte liep hij in Toulouse Cathérine tegen het lijf. Dochter van 'oud geld'. Hij had zich als rentmeester van het familiegoed opgeworpen, want een blauwe maandag in Wageningen gestudeerd. Cathérine adoreerde hem, en wie niet? Maar zelfs een jonge hond als ik kon zien dat zijn interesse in haar en het bedrijf tanende was. Mijn vriend speurde al weer naar nieuwe horizonten. Overdag reed hij met mij naar Andorra of Toulouse, waar hij mij aan aardige serveersters voorstelde. Zo leerde je Frankrijk pas kennen, meende hij. Thuis bestierde Cathérine de zaken. Daarbij was geen hulp te verwachten, want soms had mijn vriend en voorbeeld al vóór het ontbijt een koe verkocht. Om de uitjes te bekostigen. 's Avonds kreeg iedereen dan cadeaus, en schonk Cathérine mij haar dappere glimlach.

'Christus' bruid is bleek en zonder kleur'; het geldt voor Catharina van Siena (1347-1380). Zij verzorgde de zieken, en bezocht de gevangenen. In bidden en vasten stond zij onder de heiligen vooraan. Naar alle waarschijnlijkheid heeft zij zich doodgehongerd.

In het onderzoek naar het verband tussen heiligheid en voedselonthouding van de Amerikaanse historicus Rudolph Bell, 'Sancta Anorexia' (1990), kreeg Catharina een ereplaats. Het boek wemelt van de orale obsessies, moederborsten die onthouden werden, bittere spenen, het inslikken van venkelstengels om over te geven, het eten van kattenkots om de geest te harden, en heiligen die een steen op hun tong houden.

Maar Catharina van Siena was niet alleen een wisselkantoor van leed en genade, zoals Lidwina van Schiedam (de heilige van 14 september). Ze heeft mystieke gebeden geschreven, ze heeft een dialoog met God op haar naam staan, en ze heeft honderden brieven gestuurd aan kerkelijke en wereldlijke persoonlijkheden van haar tijd, de vroege Italiaanse Renaissance.

Niet de bruidsmystiek en macabere fantasieën over het bloed van Christus onderscheiden Catharina van haar extatische zusters in de mystiek, want die vervoeringen waren wijd verbreid. Het was haar eigenzinnig optreden tegenover de machten dat een breuk vormt met de traditionele onderworpenheid van vrouwen en leken in de kerk.

Zelfopoffering ter ere van haar geliefde Christus in de vorm van een uiterste ascese combineerde zij met onophoudelijke bemoeienis met pausen, kerkvorsten en de stadsbesturen van Siena en Florence. Voor de grimmige ascese die ze beoefende en het gevraagde en ongevraagde advies dat zij bood was wilskracht nodig.

'Voglio', 'ik wil' werd haar handelsmerk in de omgang, en ze zei dat die eisen van haar Eeuwige Bruidegom kwamen. Maar die eigengereidheid was ook het onderscheidende van de 'nieuwe mens' die in Italië zijn eerste trekken vertoonde. Met renaissancistische verve verdedigde zij een zaak die inmiddels tot het verleden behoorde: de hegemonie van de paus.

Een pausdom dat de 'twee zwaarden' - het geestelijke en het wereldlijke - voerde in Europa was een ideaal dat in de hoge middeleeuwen van paus Gregorius VII en de kerkleraar Bernard van Clairvaux tot de mogelijkheden had behoord. Maar een paar honderd jaar later was die Godgewijde gemeenschap door nationale oorlogen en stedelijke emancipatie ingehaald. Landen en standen lieten zich niet meer door Christus' plaatsbekleder in het gareel houden, en nergens was dat zozeer het geval als in Italië. Op het slagveld dat de machtsstrijd tussen keizer en paus had achtergelaten, waren de stadstaten van Florence, Siena, Pisa, Venetië en Milaan opgebloeid, geschraagd door een trotse handelselite. Elk van die parvenu-staatjes waande zich het centrum van het heelal.

In dat politieke wespennest van onderlinge haat en nijd nam Catharina het op voor de belangen van een paus die zelf een goed heenkomen had gezocht in Frankrijk. In 1376 reisde ze naar Avignon om bij Gregorius XI te bemiddelen in het conflict tussen hem en Florence, en spoorde in het voorbijgaan de paus aan terug te keren naar Rome, hoofdstad van het christelijk koninkrijk. De bemiddeling mislukte, maar de paus keerde terug naar Rome. Een paar jaar later probeerde Catherina de pauselijke belangen in Florence zelf te verdedigen, wat haar op de plaatselijke volkswoede kwam te staan.

De terugkeer van de paus naar Rome maakte de plaatsbekleder trouwens weer tot speelbal van de Italiaanse politiek. In 1378 werden een paus en een tegen-paus gekozen, en Catharina begon aan een kruistocht ten gunste van de eerste, Urbanus VI. Haar laatste brieven waren gericht aan Johanna van Napels, en spoorden de koningin dringend aan een vroom leven te leiden en Urbanus te steunen in zijn strijd tegen de tegen-paus Clemens II. Tevergeefs, want Johanna was een onverbeterlijke sloerie en intrigante.

Aan het einde van haar leven had Catharina ook niemand warm gekregen voor haar vurige wens Jeruzalem van de ongelovigen te bevrijden. Zo is alles wat Catharina in de grote wereld ondernomen heeft, mislukt. Volgens Willem van Oranje's lijfspreuk 'hoeft men niet te hopen om toch door te zetten'. Maar deze heilige wekt de indruk van elke realiteitszin gespeend te zijn geweest. Catharina van Siena heeft het niet veel verder gebracht dan het eerste gedocumenteerde geval van ziekelijke magerzucht en pauselijke excuus-Truus.

De onvoorwaardelijke liefde van míjn Cathérine duurde twee jaar. Vlak voor het landgoed op de fles ging schopte ze mijn vriend en voorbeeld eruit. Want Françaises zijn wel goed maar niet gek.

Deel dit artikel