Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

CARTOGRAFIE

home

SYBE I. RISPENS

Wie de maantekingen van Galileo Galilei bekijkt, ziet al met een half oog dat de Italiaan geen geniaal observator was. Of het moet zijn dat het enthousiasme over wat er met de pas uitgevonden telescoop allemaal zichtbaar werd, hem tijdelijk van zijn kritisch waarnemingsvermogen had beroofd.

“Ik zag hem”, schreef Galilei over zijn nachtelijke kijksessies naar de maan, “zó duidelijk, dat het leek alsof hij nog niet eens twee keer de diameter van de aarde weg stond.” Galilei zag dat de maan niet een volkomen gladde bol was, zoals eeuwenlang was geleerd, maar eentje bezaaid met punten en deuken.

Dat was zó'n spectaculaire waarneming, dat het niemand dwars zat dat er in de vijf tekeningen van de maan die Galilei in 1610 publiceerde, geen enkele bekende karakteristiek van het zichtbare maanlandschap viel te ontdekken. Ondanks deze tekortkomingen van de eerste maanobservaties waren ze een directe aanzet voor het in kaart brengen van de onbekende wereld.

De ontwikkeling van de maancartografie is lang de ontwikkeling van de telescoop: betere telescopen, betere kaarten. In het midden van de achttiende eeuw komt de Duitse astronoom Tobias Mayer op het idee om niet alleen steeds verder op kraters in te zoomen, maar de waarnemingen ook te systematiseren. Hij deelt het maanlandschap voor het eerst op in een geografisch coördinatensysteem, zoals we dat ook kennen van onze aarde.

Tegelijk doet hij nog iets wat in de waarnemingen van de maan tot die tijd zelden is: hij laat alle details die te klein zijn om nauwkeurig op te meten resoluut weg. De cartografie van de maan is nu een kwantitatieve wetenschap. Aan het einde van de achttiende eeuw is men met de nieuwe methode al in staat niet alleen nauwkeurige de posities van de bergen op de maan te bepalen, maar ook de hoogte ervan te berekenen aan de hand van de schaduwen die ze werpen.

Een grote stap voor een mens en een kleine voor de mensheid is de ontdekking, in 1835, van intelligente, gevleugelde wezens van beiderlei kunne in het maanlandschap. De hele wereld staat verbaasd over de spectaculaire waarnemingen die in Zuid-Afrika met een nieuw soort telescoop zouden zijn gedaan.

Terwijl de pers en het publiek een willig oor hebben voor de speculaties over de flora en fauna van de maan, wordt een uitvinding gedaan die aan alle wilde verhalen een einde maakt, namelijk het fotografische proces. De maanfoto's laten vanaf het midden van de vorige eeuw duidelijk zien dat het oppervlak van de maan dood en onbewoonbaar is.

Belangrijk werk in de maanfotografie doen de Fransmannen Loewy en Puiseux. Zij publiceren tussen 1896 en 1909 de tiendelige fotografische atlas van de maan: de Atlas photographize de la lune. Om maar zo veel mogelijk details uit de negatieven te halen, worden de foto's tafelbreed uitvergroot. Dit nogal onhandige formaat zorgt ervoor dat er allerlei verkleinde herdrukken van de atlas worden gemaakt. De atlas blijft tot in de jaren zestig toonaangevend.

Close-up opnamen van de maan beginnen met de start van het ruimtetijdperk. De Russische Loena-sondes fotograferen eind jaren vijftig voor het eerst de onzichtbare achterkant van de maan en de Amerikaanse Rangers slaan al fotograferend op de maanbodem te pletter. De Lunar Orbiters brengen later systematisch vanuit een omloopbaan rond de maan het hele oppervlak in kaart. Apollo-astronauten komen nog met honderden kilo's stenen en maangruis terug naar huis en daarna was het een zaak van we've been there, we've done it.

Er gebeurt bijna 25 jaar niets meer met de maan, totdat in 1994 de experimentele maanverkenner Clementine op zijn radar de mogelijke reflecties van waterijs opvangt. Het gaat om een groot 'meer' van zo'n zestig vierkante kilometer, verborgen in een kilometer diepe krater op de zuidpool.

In de kosmische oase zouden ijskristallen met maanstof gebonden kunnen zijn. Het water zou er miljoenen jaren geleden door komeetinslagen terecht moeten zijn gekomen, en omdat het gebied nooit in de zon komt, ligt het met een temperatuur van bijna 200 graden Celsius onder nul opgeslagen. Overigens is de 'ontdekking' van het zuidpoolijs omstreden: volgens critici zijn de radarreflecties van Clementine simpelweg verkeerd geïnterpreteerd.

Om het allemaal precies uit te zoeken, brengt de nieuwste aardse kaartenmaker, de Lunar prospector, dit keer geen fotocamera mee, maar zes speciale meetinstrumenten die de samenstelling van mineralen, het magnetisch veld en de seismografische activiteit van de maan kunnen meten.

De Lunar prospector gaat in een extreem lage omloopbaan van nog geen 100 kilometer boven het maanoppervlak vliegen. Eens per maand krijgt de satelliet van de raketmotor een stootje omhoog en als de brandstof over een jaar opraakt, zal hij na verloop van tijd in de maanbodem neerploffen.

Bij de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie Nasa heerst ondertussen een soort 'waterkoorts'. Als er water op de maan zit, dan kan dat (ontleed in waterstof en zuurstof) als raketbrandstof dienst doen. De organisatie speculeert al hardop over bemande bases op de maan. Science fiction? Wie zal het zeggen. Galileo Galilei zal zich ook geen voorstelling hebben kunnen maken bij de uitspraak van Scott Hunnar, projectleider van de jongste maanmissie. Op een persconferentie: “Als er ook maar een theekopje water in een kubieke meter maanstof zit, dan zullen we dat vinden.”

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.