Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Buiten het lichaam, buiten de wereld

home

Raymond Zervaas

'Het is alsof je onder een glazen stolp leeft, je ziet de wereld aan je voorbij trekken, maar je kunt er niet bij'. Vervreemding is de op twee na meest voorkomende psychische klacht. Het kan je zomaar overkomen, deze depersonalisatie of derealisatie. Maar ook kan het een blijvende stoornis zijn. Pas de laatste jaren is er meer belangstelling om de verschijnselen te onderzoeken.

Het kan gebeuren na een drukke dag op kantoor. Je loopt de straat op en wordt overvallen door een vreemd gevoel. De wereld ziet er ineens anders uit. De huizen langs de weg lijken decorstukken, het licht van de straatlantaarns schijnt onwaarschijnlijk fel en niets is meer vertrouwd. Zelfs de handen in de jaszakken lijken niet meer bij het eigen lichaam te horen.

Thuis, in de badkamer, helpt het niet om koud water over de handen te laten lopen om het onwezenlijke gevoel te verjagen. In de spiegel kijkt een vreemde terug. Na een uurtje zakt het eigenaardige gevoel en neemt alles weer zijn vertrouwde gedaante aan, alsof het vreemde er nooit geweest is.

Het zijn ervaringen die veelvuldig in de domeinen van filosofie en kunst tot uitdrukking zijn gebracht. De filosoof Sartre beschrijft in zijn roman 'La nausée' (de walging) zeer nauwkeurig een aantal vervreemdende ervaringen. In het surrealisme van de schilders Magritte en Dali is vervreemding een centraal thema. Ook spirituele ervaringen bevatten dergelijke elementen en vaak worden meditatie en bepaalde rituelen gebruikt om juist zulke ervaringen te beleven. Gebruikers van ecstacy, cannabis en lsd roepen dergelijke ervaringen met deze middelen bewust op.

Deze vervreemdende ervaringen heten in de psychologie depersonalisatie en derealisatie. Bij depersonalisatie valt de nadruk op een gevoel van vervreemding tegenover de eigen persoon en het eigen lichaam. Derealisatie slaat op vervreemding van de omgeving. Meestal komen ze samen voor.

Uit onderzoek blijkt dat zeker zeventig procent van de bevolking wel eens vervreemdingsgevoelens heeft gehad. Meestal gaat het dan om vluchtige momenten, veroorzaakt door grote vermoeidheid of stress. Vooral na traumatische ervaringen zoals een auto-ongeluk of een inbraak treden vaak episodes met depersonalisatie/derealisatie op.

Maar de vervreemding kan ook een stoornis op zich zijn. Personen die hieraan lijden leven voortdurend in zo'n staat. Kees, die er al twintig jaar mee worstelt, zegt: ,,Het is alsof je onder een glazen stolp leeft, je ziet de wereld aan je voorbij trekken, maar je kunt er niet bij, het is alsof je naar een film kijkt.'' Esther verwoordt het weer anders: ,,Voor mij voelt het alsof ik er helemaal niet ben, er is geen centrum, geen ik waarop alles wat ik zie of hoor betrekking heeft. Alsof het helemaal niet uitmaakt of ik leef of niet. Ik ben een soort automaat, zonder eigen wil.''

Onderzoek geeft aan dat vervreemding de op twee na meest voorkomende psychische klacht is. Mensen met angststoornissen, depressies, schizofrenie, dwangstoornissen, enkele vormen van epilepsie en migraine hebben vaak ook last van de vervreemdende ervaringen die bij depersonalisatie en/of derealisatie horen.

Zelden is over deze ervaringen iets te lezen in patiëntenvoorlichting of zelfhulpboeken. Ook in het wetenschappelijk onderzoek heeft depersonalisatie relatief weinig aandacht gekregen. Toch zijn depersonalisatie en derealisatie binnen de psychologie al in de negentiende eeuw omschreven.

Pas de laatste paar jaren ontstaat er meer belangstelling om deze verschijnselen te onderzoeken. Mauricio Sierra is psychiater en onderzoeker aan het gerenommeerde Institute of Psychiatry van het Kings College in Londen. In 1998 werd daar, als reactie op het ontbreken van fundamenteel depersonalisatieonderzoek, een researchgroep opgericht die zich helemaal toelegt op onderzoek naar dit verschijnsel, onder meer met geavanceerde hersenscantechnieken.

Sierra: ,,We gaan uit van de hypothese dat depersonalisatie in oorsprong een rudimentair overlevingsmechanisme is. Een in de menselijke hersenen ingebouwde respons op gevaarlijke, meestal levensbedreigende situaties.''

Een mens in gevaar wil instinctief vechten of vluchten. Hormonen bereiden het lichaam voor op actie, maar sommige situaties vragen iets anders dan vechten of vluchten. De enorme adrenaline uitstoot, het bonken van het hart, de angst en de agressie werken dan averechts. Er treedt dan een ander mechanisme in werking dat onderdelen van het sympathisch zenuwstelsel afremt waardoor angst en andere emoties geblokkeerd worden en aandachts- en waarnemingscentra gestimuleerd. Mensen die zich in levensbedreigende situaties bevonden hebben vaak beschreven hoe zij in zo'n toestand de omgeving heel nauwkeurig en alert konden waarnemen.

Er is iets mis wanneer de depersonalisatie constant aanwezig is zonder dreiging of gevaar van buitenaf. Uit Sierra's onderzoek blijkt dat bij sommige mensen de hersenen langer dan nodig in een toestand blijven steken die alleen maar nuttig is op momenten van groot gevaar.

Sierra: ,,Wat lijkt te kloppen met onze theorie is het feit dat depersonalisatie en derealisatie vaak gepaard gaan met vervlakking van de emoties. Een deel van de chronisch gedepersonaliseerden zegt zelfs helemaal geen emoties meer te kunnen ervaren. Bij anderen zijn de veranderingen in het voelen van emoties veel subtieler. Een zonnige dag roept bijvoorbeeld minder snel een blij gevoel op of ervaringen lijken vlakker, minder diepgaand te worden. Zulke ervaringen zijn soms moeilijk te onderscheiden van klachten van depressieve aard.''

,,We kunnen die verminderde emotionele gevoeligheid zelfs meten. We laten een proefpersoon dia's zien met een emotionele lading, iets heel naars bijvoorbeeld. Dan meten we de huidweerstand, die verandert naarmate we meer of minder emotioneel reageren. Mensen met depersonalisatieklachten blijken dan anders te reageren dan gewone proefpersonen.''

Ernstige en aanhoudende depersonalisatie treedt vaak op bij mensen die, vaak al vroeg in de jeugd, seksueel misbruikt zijn, of andere vormen van kindermishandeling hebben doorgemaakt. Daarnaast zijn er mensen bij wie hersenletsel of een neurologische stoornis meespeelt. Evengoed komt depersonalisatie voor bij mensen die van nature gevoeliger zijn voor stress en angst, zonder dat er sprake is van enig trauma. Het is dan ook niet verwonderlijk dat bij angststoornissen en depressies vaak depersonalisatie voorkomt. Soms is geheel onduidelijk waar de klachten vandaan komen.

Drugs vormen ook vaak de 'trigger' voor het ontstaan van een depersonalisatiestoornis. Opvallend is dat het meestal gaat om drugs die bewustzijnsverruimend werken, zoals cannabis, ecstasy en lsd. Als er hiervoor een gevoeligheid bestaat is een enkel stickie of pilletje soms al voldoende voor langdurig vervreemdende ervaringen.

Vorig jaar is een stichting opgericht om de belangen te behartigen van iedereen met sterke depersonalisatie en/of derealisatieklachten. Paul Heijkens is voorzitter van de stichting (www.depersonalisatie.nl). Al jaren onderhoudt hij een website over dit thema. Heijkens: ,,De meeste mensen die bij de stichting terechtkomen hebben in onzekerheid geleefd over wat er mis is met ze. Meestal krijgen ze bij ons voor het eerst goede informatie over vervreemdingsklachten. Vaak zijn mensen stomverbaasd en enorm opgelucht dat er nog anderen blijken rond te lopen die net zulke rare ervaringen hebben als zijzelf.'' Het is ook zijn eigen verhaal. Heijkens: ,,Ik stuitte na jaren van therapieën en gesprekken bij toeval op de term depersonalisatie in een boek. Toen ik de beschrijving erbij las wist ik gelijk: dat is het, dat heb ik, waarom heeft niemand dat ooit gezien.''

Psychiaters behandelen klachten over vervreemding doorgaans met antipsychotische medicatie. Onderzoeker Sierra van Kings College in Londen ziet hiertoe geen enkele reden. ,,Er is in de literatuur geen enkel bewijs te vinden voor het nut daarvan. Soms zien behandelaars in depersonalisatie het voorstadium van een psychose. Maar die conclusie is alleen gerechtvaardigd als er ook andere symptomen in die richting wijzen.''

De vervreemdende ervaringen zijn zo beangstigend dat degene die ze heeft zelf vaak bang is om psychotisch te worden. En de angst om gek te worden geeft zoveel belasting dat die het gevoel van vervreemding weer opwekt, waarmee de cirkel rond is. Essentiële zekerheden zoals het ikbesef en de vertrouwdheid van de omgeving kunnen als sneeuw voor de zon verdwijnen. ,,Het is alsof de grond onder je voeten verdwijnt, en er niks meer is om je aan vast te houden'', zegt Mark die een paar keer per week aanvallen heeft. ,,Zelfs mijn eigen persoon, mijn eigen stem en mijn eigen lichaam komen als helemaal vreemd op mij over. Als ik iets zeg, hoor ik verbaasd de klank van mijn eigen stem aan, alsof het een vreemde is die praat.''

Het de kern van de persoon bedreigende karakter, het ongrijpbare, het ondefinieerbare zorgen ervoor dat iemand zijn ervaringen nauwlettend in de gaten blijft houden in een hopeloze poging er grip op te krijgen. Het omgekeerde gebeurt: de aandacht voedt deze ervaringen en haalt ze steeds weer opnieuw omhoog.

Behandeling moet er juist op gericht zijn de preoccupatie met deze vreemde ervaringen, hoe lastig ook, te verminderen.

De ervaring in Kings College in Londen is dat cognitieve therapie de beste resultaten oplevert. Er is geen medicijn beschikbaar die specifiek vervreemdingsgevoelens vermindert. Wel blijkt uit Amerikaans onderzoek dat moderne antidepressiva zoals serotonine-heropnameremmers (ssri) als Prozac, in een aantal gevallen een verbetering kunnen opleveren.

In Londen wordt nu een combinatie van een ssri en het anti-epileptische middel Lamotrigine getest. Volgens Sierra zijn de resultaten bemoedigend.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie