Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Bron van zorg

Home

JOOP BOUMA

Nierfalen bij karpers, leverschade bij forellen. Bewezen effecten van restanten van medicijnen in oppervlaktewater. Nu zijn er ook zulke sporen gevonden in grondwater, bron van ons drinkwater.

Nou en? Lethargie bij vlokreeftjes? Dan krioelen ze maar wat minder. Wat maakt dat uit? Fout: dit kleine gelede waterbodem-organisme is het basisvoedsel voor tal van vissoorten. Als het niet goed gaat met de vlokreeft, gaat het uiteindelijk ook minder goed met vissen. Het kruiperige wezentje is een belangrijke schakel in de voedselketen.

Uit een wetenschappelijke studie bleek dat vlokreeften al reageren als er 10 nanogram van een veel gebruikt epilepsiemedicijn (carbamazepine) in een liter oppervlaktewater wordt gevonden. Eén nanogram (ng) is bijna gelijk aan niks: het is een miljardste gram (0,000 000 001 gram). Maar van 0,000 000 010 gram epilepsiemiddel per liter slootwater worden kreeftjes lamlendig. Ze vertonen 30 procent minder activiteit, zagen onderzoekers in 2006.

In oppervlaktewater worden hoge waarden aangetroffen van carbamazepine: in de Rijn gemiddeld 49 ng per liter, hoofdzakelijk afkomstig uit plas en poep van epilepsiepatiënten in Zwitserland en Duitsland. In de Maas is het zelfs gemiddeld 85 ng, van Franse en Belgische epileptici. Maar ook in Nederland dragen 44.000 gebruikers van carbamazepine ongewild bij aan dit groeiend milieuprobleem.

Ibuprofen
Door zuivering van rioolwater kunnen sommige geneesmiddelen goeddeels uit de afvalstroom worden verwijderd. De veelgebruikte pijnstiller ibuprofen bijvoorbeeld, wordt vrij makkelijk tegengehouden in rioolwaterzuiveringsinstallaties; maar met carbamazepine lukt dat nou net niet.

Sinds kort wordt het epilepsiemedicijn aangetroffen in grondwater, gemiddeld 43 ng per liter, met uitschieters tot 120 ng. Het is niet de enige farmaceutische stof die in grondwater zit. Bij recente metingen werd 61 keer een werkzame stof aangetoond en zeven keer werd de drempelwaarde die drinkwaterbedrijven hanteren (100 ng per liter) overschreden. In grondwater worden residuen gevonden van cholesterolverlagers, pijnstillers, antibiotica en contraststoffen van röntgenonderzoek. Soms in flinke doses, zoals van de koortsremmer phenazon, met een uitschieter van 120 ng.

Drinkwaterbedrijven bekijken de ontwikkelingen met grote zorg. Ondiep grondwater bevindt zich op 20 tot 50 meter onder het maaiveld. Het duurt vijf tot tien jaar tot verontreinigingen uit oppervlaktewater tot op deze diepte doordringen. Diepere grondwaterlagen liggen soms op meer dan 100 meter diepte, daar duurt het 50 tot 100 jaar voordat vervuilingen tot daar zijn doorgesijpeld. Wie weet wat er nog onderweg is naar de diepere lagen.

De stof carbamazepine is al sinds 1964 op de markt; dat verklaart waarom het nu in grondwater zit. De meeste farmaceutische stoffen in grondwater zijn al decennia in gebruik, soms zelfs al in de vergetelheid geraakt of verboden. In oppervlaktewater en grondwater worden ook resten van diergeneesmiddelen gevonden.

Meer medicijnen
In Nederland wordt 60 procent van het drinkwater bereid uit grondwater. Drinkwaterbedrijven en de waterschappen, die verantwoordelijk zijn voor de zuivering van afvalwater, drongen eind vorige maand bij de Tweede Kamer aan op maatregelen. "Door de trage stroming van grondwater en de bufferende werking van de bodem kan het effect van verontreiniging van grondwater door medicijnen zich over decennia uitstrekken", aldus Vitens. De voortgaande vergrijzing van Nederland zal bovendien tot meer gebruik van geneesmiddelen leiden, verwachten de waterproducenten.

"We hebben al heel lang problemen met alle chemische stoffen die via het oppervlaktewater in het milieu terechtkomen", zegt Martien den Blanken, directeur van PWN, het waterleidingbedrijf in Noord-Holland. PWN haalt 95 procent van het drinkwater voor 1,7 miljoen klanten uit oppervlaktewater, vooral het IJsselmeer.

Als voorzitter van de IAWR, een internationaal samenwerkingsverband van 120 waterleidingbedrijven in het stroomgebied van de Rijn, weet Den Blanken dat veel van zijn collega-bedrijven aangewezen zijn op grondwaterbronnen. Ook in Nederland. Vitens bijvoorbeeld, dat 5 miljoen afnemers bedient, haalt vrijwel alle water uit de grond; de waterbedrijven in Brabant, Drenthe en Limburg zijn ook goeddeels aangewezen op grondwaterbronnen.

Den Blanken: "Het is zorgelijk dat we de laatste tijd ook in het grondwater steeds meer stoffen aantreffen die we niet in ons drinkwater willen hebben. Het gaat weliswaar om heel kleine hoeveelheden, maar dit raakt aan het vertrouwen in de kwaliteit van drinkwater in Nederland. We staan qua drinkwaterkwaliteit aan de top van de wereld. We gaan in de zuivering van ons water ook veel verder dan veel andere landen. Het vertrouwen is groot en dat willen we graag zo houden." In 2009 kreeg het Nederlandse drinkwater van de consument nog een dikke 8.

Door de extra zuiveringsstappen die PWN moet uitvoeren om het oppervlaktewater uit Rijn en IJsselmeer op het gewenste niveau te krijgen, betalen afnemers in Noord-Holland enkele dubbeltjes per kubieke meter drinkwater meer dan de klanten van bijvoorbeeld Vitens, dat veel zuiverder grondwater oppompt. PWN ontwikkelde in eigen huis nieuwe technologieën om water te zuiveren, zoals filtratie met keramische membranen, ionen-wisseling en zuiveringstechnieken met ultraviolet licht en waterstofperoxide. Daarvoor zijn tientallen miljoenen geïnvesteerd.

Den Blanken pleit voor maatregelen aan de bron. "De verontreiniging van water wordt steeds beter traceerbaar door nieuwe technieken. We zullen steeds weer nieuwe stoffen aantreffen. Maar: wat er niet in komt, hoeven wij er niet uit te halen. Als wij voortdurend extra zuiveringsstappen moeten gaan bouwen, spannen we het paard achter de wagen. De prikkel ligt nu op de verkeerde plek. Een grotere rioolwaterzuivering in Zwitserland heeft al besloten een extra zuiveringsstap te bouwen specifiek om resten van geneesmiddelen af te vangen. Maar in feite is dit dweilen met de kraan open. De veroorzakers worden niet aangepakt."

Vervuiler betaalt
"Ik denk dat farmaceutische bedrijven moeten proberen geneesmiddelen zo te ontwikkelen, dat de werkzame stoffen makkelijker kunnen worden afgebroken als ze in het milieu komen. Wellicht moet er een heffing komen op geneesmiddelen om de milieulasten te financieren. De heffing mag dan wat mij betreft trapsgewijs zijn, een hogere heffing op middelen die moeilijk afbreken. Ik vind eigenlijk dat de farmaceutische industrie zou moeten meebetalen."

Ook Hennie Roorda, bestuurslid van het Waterschap Rivierenland in Tiel en bestuurslid van de Unie van Waterschappen, vindt dat farmaceutische bedrijven medeverantwoordelijk zijn voor de problemen met oppervlakte- en grondwater. Tijdens de hoorzitting in de Tweede Kamer wees ze op een rapport van Stowa, het kenniscentrum van de waterbeheerders in Nederland, waarin werd becijferd dat het verwijderen van medicijnresten uit water 800 miljoen euro vergt. Roorda merkte op dat het probleem grensoverschrijdend is en daarom internationaal moet worden aangepakt.

Nefarma: Er is geen probleem met ons drinkwater
Nefarma, de koepel van farmaceutische bedrijven in Nederland, vindt het niet verstandig dat drinkwaterbedrijven en waterschappen focussen op louter geneesmiddelen. "Het doel moet zijn om álle niet-gewenste stoffen te weren", aldus woordvoerder Paul Wouters. "De verontreiniging door geneesmiddelen is 3 procent. Mocht het al lukken dat tegen hoge kosten en inspanningen weg te werken, dan blijft nog 97 procent over. Is het niet veel beter je op het totaal te richten?"

De precieze aard en omvang van de milieulast van geneesmiddelen is nog volstrekt onduidelijk, aldus Nefarma. "Wij pleiten er - met wetenschappers - voor dat er meer onderzoek wordt gedaan naar de omvang én oplossingsmogelijkheden voor ongewenste producten in het water. Dit ook om te voorkomen dat aan symboolpolitiek wordt gedaan." Volgens Nefarma is daar nog tijd genoeg voor: "Er is namelijk geen probleem met ons drinkwater."

De branche-organisatie wijst erop dat er over de mogelijke risico's van het toepassen van technieken om resten van geneesmiddelen uit het water te verwijderen, weinig tot niets bekend is. "Sommige van die technieken kunnen stoffen produceren die mogelijk veel gevaarlijker zijn voor mens en milieu. Het moet onomstotelijk vaststaan dat het middel niet erger is dan de kwaal, voordat het wordt ingezet."

Pleidooien voor louter biologisch afbreekbare geneesmiddelen zijn te makkelijk, vindt Nefarma. "Dat gaat voorbij aan het uiterst ingewikkelde proces van ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen met strenge toelatingseisen vanwege werking en veiligheid."

Wat zit er in oppervlaktewater?
In drinkwaterbronnen, zoals Rijn en Maas, worden resten van 99 verschillende medicijnen aangetroffen. Eind vorig jaar publiceerde onderzoeksinstituut KWR een studie naar geneesmiddelen in bronnen.

Bij metingen werd 728 keer een werkzame stof aangetoond, 98 keer werd de drempelwaarde van 100 nanogram per liter overschreden. Het ging om antidepressiva, bloeddrukverlagers, antibiotica, epilepsiemiddelen, bètablokkers, hormoonmiddelen, pijnstillers, ontstekingsremmers, röntgen-contrastmiddelen, cholesterolverlagers en middelen tegen kanker en diabetes.

De Maas leek viezer dan de Rijn, met 365 positieve metingen, waarvan 54 boven de norm. In de Rijn werd 270 keer een stof aangetoond, waarvan 36 boven de drempelwaarde. De concentratie van de stoffen was gemiddeld wel 17 procent hoger in de Rijn. De Europese Commissie wil binnen twee jaar een strategie opstellen voor het terugdringen van medicijnresten in het milieu.

Deel dit artikel