Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Bloedroes is (niet) te verdedigen

Home

PETER HENK STEENHUIS

interview | boek | Mensen kunnen zo in vervoering raken door bloed dat ze opgaan in religie, slacht, horrorfilms, vechtsporten en oorlog. Filosoof Jan Verplaetse onderzocht hoe dit komt.

Ik was een student filosofie van net geen twintig jaar toen ik de keldertrap afdaalde van het ouderlijk huis waar ik toen nog woonde.' Zo begint 'Bloedroes', het nieuwe boek van de Vlaamse filosoof Jan Verplaetse. Opening en titel lijken eerder te passen bij een bloedstollende roman dan bij een gedegen filosofisch onderzoek. Toch is het dat laatste.

'Bloedroes' is een onderzoek naar de ervaring die Verplaetse opdeed toen hij de kelder betrad. 'Daar beneden hing dat dode dier. Ondersteboven. Met de kop naar beneden en de poten omhoog. Zonder pels en ingewanden, beide poten doorboord met een vleeshaak die aan een waterleidingbuis was bevestigd.'

De opening van dit boek - wat een beeld! - is geen verslag van een bekering tot vegetariër. Het ging Verplaetse nauwelijks om de haas zelf, die in de kelder hing te 'adelen'. Wat hem trof was het 'hazenbloed dat zachtjes uit de mond van het beest druppelde en terechtkwam in een wit schaaltje dat het bloed netjes opving'.

Verplaetse voelde geen angst, geen afschuw. Integendeel: 'Ik had zin om het bloed aan te raken. Met mijn vinger in het schaaltje met bloed te roeren. Het naar mijn gezicht of mond te brengen en ervan te proeven.'

Daar, in de kelder, raakte Verplaetse in een bloedroes. Hij bleek niet de enige die door bloed in vervoering raakt. Bloed, zo lezen we bij Verplaetse, brengt ons in een roes en maakt ons dronken waardoor we opgaan in religie, jacht en slacht, oorlog, vechtsporten en horrorfilms. Maar waardoor dit komt?

"Ik heb drie verklaringen onderzocht", zegt Verplaetse. "De eerste is het magische idee dat bloed niet alleen maar bestaat uit atomen en moleculen, maar een verbinding legt tussen deze wereld en de bovennatuurlijke wereld."

Komen we dat idee niet ook in het christendom tegen: 'Dit is mijn bloed, drink het...'?

"Ja. Het vreemde van het christendom is dat men aanvankelijk van alles heeft ondernomen om de bloedrituelen die in heidense culturen bestonden te bestrijden. Maar na verloop van eeuwen ontstond er toch ook een zeer grote adoratie voor de bloederige aspecten aan het overlijden van Christus. Het christendom werd een ware bloedcultuur, met allerlei bloedrituelen, en zelfs bloedprocessies.

Van het bloed dat paus Johannes Paulus de Tweede verloor bij de aanslag die er op zijn leven werd gepleegd, zijn officiële en officieuze relikwieën gemaakt, omdat men geloofde dat het bloed bijzondere gaven had. Een ervan, dat bewaard werd in een bergdorpje waar de paus graag ging wandelen, is op een dag zelfs gestolen. Onmiddellijk rees het vermoeden dat de diefstal georganiseerd zou zijn door een of andere satanische religie. Het bleek om drugsdelinquenten te gaan, die het idee hadden gekregen de relikwie te stelen en door te verkopen."

Vond u deze verklaring geloofwaardig voor de bloedroes die u zelf ervoer bij het zien van de druppelende haas?

"Nee. Maar het idee van het magische bloed hield eeuwen stand, niet alleen in de religieuze, maar bijvoorbeeld ook in de medische wereld. Hoewel er al lang antistollingsmiddelen waren ontdekt die medisch gezien geen enkel kwaad konden, bleef men in Nederland tot aan de Tweede Wereldoorlog bloedtransfusies van lijf tot lijf uitvoeren. Zoiets moois als bloed wilde men niet vervuilen met een artificiële stof als citraat. Als je in het ziekenhuis op bezoek ging bij jouw tante of je oom, was de kans vrij groot dat je op een brancard terechtkwam omdat men behoefte had aan vers bloed en men geen gebruik wilde maken van allerlei antistollingsmiddelen. Je werd dan tegen het bed aangeschoven van de patiënt en het bloed werd van lijf tot lijf gegeven."

Oké, dus de eerste verklaring kunnen we afschrijven.

"In de tweede hypothese heb ik zelf wel lang geloofd. Dit onderzoek naar bloed begon ik met de hoop of met het vermoeden dat bloed bepaalde alarmstoffen bevat, signaalstoffen die het vermogen hebben om ons op te winden."

Hoe zouden die stoffen moeten werken, bewust of onbewust?

"Zeker niet bewust. Wij zijn niet goed in het detecteren en identificeren van bloed. Als je mensen vier, vijf potjes voorzet waarvan er één bloed bevat, zijn ze niet in staat deze op basis van de geur te onderscheiden. Varkensbloed wel trouwens, dat bevat veel meer van de stof epoxydecenal. Haaien, honden of tijgers raken opgewonden van plankjes die zijn ingesmeerd met bloed of met een kleurloze stof waaraan epoxydecenal is toegevoegd. Iets vergelijkbaars hoopte ik bij mensen te vinden."

U zegt: Hoopte ik te vinden. Niet gelukt dus.

"Nee. We hebben allerlei natuurwetenschappelijke experimenten uitgevoerd, maar nergens een aanwijzing kunnen vinden dat bloed opwindend werkt. Integendeel. We hebben wel gevonden dat mensen minder enthousiast vechten als we terloops vermelden dat er bloed in het spel was, al was dat niet altijd zo.

Dat sluit aan bij anekdotes over Britse soldaten in de Tweede Wereldoorlog, die ze bloedlustig probeerden te maken door ze uitgebreid met bloed in aanraking te laten komen. Men liet rekruten een estafetteparcours doorlopen, waarbij de nieuwelingen met bajonetten in allerlei karkassen moesten prikken en aan het einde besproeid werden met schapenbloed. Maar de rekruten werden hier eerder depressief dan bloedlustig van, wat voor de aanstaande strijd weinig functioneel was.

"Ik had nu geen verklaring meer. In de magische ideeën kon ik niet geloven, en de natuurwetenschappelijke verklaring had geen grond."

Wat restte er nu van uw bloedroes?

"Een verklaring die ik kwalificeer als zuiver esthetisch. Of romantisch."

U noemt die zucht naar bloed romantisch?

"Voor de romantiek van rode rozen, voor dineren bij kaarslicht ben ik niet gevoelig. Ik noem dat de positieve romantiek. Er bestaat ook een zwarte, negatieve romantiek, waarbij je geniet van dingen die tegen de moderniteit, tegen het moderne leven indruisen. Het heeft lang geduurd voordat ik tot het inzicht kwam dat ik hier kennelijk gevoelig voor ben."

Wat zijn dat voor zaken?

"Die zwarte romantiek steunt op het mechanisme van aantrekking en afstoting. Bloed is een stof die angst, huiver en walging opwekt. Maar vanaf een zekere, veilige afstand, en zonder schuldig te zijn aan de dood van de haas, wekte het bloed verrukking in me op. Vergelijk het met onweer, dat angstaanjagend is als je er midden in zit, maar fascinerend en opwindend als je veilig op een balkon staat.

"Ik noem deze ervaring ook zuiver esthetisch, romantisch, omdat ze voortkomt uit een latent ongenoegen met de geordendheid van de moderne wereld. De ondertitel van mijn boek luidt ook 'over onmodern geluk'. De moderne georganiseerdheid van onze tijd krijgt iets heel verstikkends, knellends. We willen daar uit verlost worden. Daarom gaan we in vrieskou kamperen op een Waddeneiland, schieten we wild in Franse bossen en raken anderen in een bloedroes."

Het ene lijkt me onschuldiger dan het andere.

"Er zijn mensen verslingerd aan bloederige thriller- of horrorseries. Daar lijkt me weinig op tegen. Maar bloedroes gaat nogal eens verder: mensen kunnen genieten van het slachten van dieren, opgaan in de gevolgen van terrorisme. Hoe zuiver esthetisch dit genot ook is, het lijkt me ethisch niet te verdedigen."

En uw eigen bloedroes?

"Er is geen magische verklaring voor, geen wetenschappelijke, en ook de zuiver esthetische verklaring biedt mij te weinig reden er aan vast te houden. Ik moet afscheid nemen van het zalige gevoel dat deze bloedroes mij gaf."

Kun je dat zo zeggen: Ik houd er nu mee op?

"Nee, zo simpel werkt het niet. Van geluk afscheid nemen, is heel moeilijk. Het geluksgevoel was als een kamer van een huis, waarin ik me kon terugtrekken en ondanks eventuele dagelijkse ellende kon opgaan in een zingevend gevoel. Maar het was op niets gebaseerd. Ik moet de kelderdeur dichttimmeren en andere sporen volgen."

Jan Verplaetse, Bloedroes - over onmodern geluk. Uitgeverij Nieuwezijds, 336 bladzijden. euro 22,95

'Hoe zuiver esthetisch dit genot ook is, het lijkt me ethisch niet te verdedigen'

'Bloed wekt walging en angst op, maar het kan ook verrukking in me opwekken'

Deel dit artikel