Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Big data helpt om hardnekkige mythes in de voetballerij te ontkrachten

Home

Robert Visscher

Jill Roord (midden) van het Nederlands vrouwenelftal tijdens de training afgelopen week op de KNVB-campus in Zeist. © ANP

Tijdens het EK vrouwenvoetbal, dat 16 juli begint, draait het bij de Oranje Leeuwinnen niet alleen om inzet en balbehandeling, maar ook om big data. De voetbalsters krijgen hulp van rekenmeesters van de Universiteit Leiden.

Bij voetbal is het gebruik van big data vrij nieuw, andere teamsporten werken er al lang mee. Neem volleybal. Daar wordt iedere beweging geanalyseerd, zegt Peter Blangé. De KNVB-innovatiemanager en oud-volleyballer maakte deel uit van het fameuze Nederlandse team dat olympisch goud won in Atlanta in 1996. Ieder balcontact werd toen al bijgehouden.

Lees verder na de advertentie

"Ruim twintig jaar geleden kregen wij al veel informatie over ons eigen team en de tegenstanders. Het was voor ons geen geheim welke speler van de tegenstander het meest balvast was. Bij een service wisten we op wie je moest mikken. Er werden toen al veel gegevens van tegenstanders verzameld en gebruikt", vertelt Blangé. Hij noemt de olympische finale als voorbeeld. Daarin werd Italië verslagen, dat zelfs nog een matchpoint kreeg. "Dat punt was natuurlijk heel belangrijk. Tijdens een time-out besloten we toen een snelle aanval door het midden te doen, omdat uit onze gegevens bleek dat ze daar kwetsbaar waren." De volleyballers wonnen de wedstrijd.

"Het was een slimme zet, maar gebruik van data geeft niet altijd een garantie op succes", waarschuwt Blangé. "We kregen een matchpoint tegen, omdat we bij die aanval ook de bal snel door het midden speelden. Toen werkte het niet. Door gegevens te verzamelen, ben je beter voorbereid. Maar het geeft geen 100 procent zekerheid."

"Volleybal is heel anders dan voetbal, veel overzichtelijker. Het speelveld is kleiner, teams zijn van elkaar gescheiden en je hebt als doel de bal over het net te krijgen. Bovendien is het minder erg als je een punt tegen krijgt. Eén goal kan bij voetbal het verschil al maken."

Big data aan het net

Bij voetbal denk je aan zwetende lijven, kolkende stadions, snoeiharde overtredingen, splijtende passes en mooie doelpunten. Maar niet aan wiskundige formules en datawetenschap. Toch is het analyseren van grote hoeveelheden gegevens bezig aan een flinke opmars, ook in deze sport. Wereldwijd experimenteren succesvolle clubs al volop met big data, zoals Benfica, Barcelona, Borussia Dortmund en Leicester City. Tijdens het EK vrouwenvoetbal deze maand zal ook de KNVB het rekenwerk van wetenschappers inzetten.

Het is een gemiste kans als je bij het voetbal niet slim gebruik maakt van computers

Het gaat dan om krachtige computers die razendsnel enorme hoeveelheden gegevens analyseren. "Daarbij wordt gebruik gemaakt van camera's, waardoor we voortdurend zien waar alle spelers op het veld zijn", zegt hoogleraar Joost Kok van informatica-instituut Liacs van de Universiteit Leiden. "Bovendien weten we wat ze met de bal doen, of ze bijvoorbeeld een goede pass geven, en met welke voet ze de bal aannemen."

Al die gegevens worden verwerkt door rekenprogramma's die wetenschappers hebben gemaakt. "We leiden daar van alles uit af. Stel dat een team aan het verdedigen is en alle spelers dicht bij elkaar wil hebben, zodat er weinig ruimte is voor de aanvallende tegenstander. Dan laten onze computerprogramma's overzichtelijk zien of dat is gelukt en alle spelers zich aan de afspraken hebben gehouden", zegt Kok.

Aanvulling

Deze inbreng moet, samen met kwaliteit en inzet van de spelers en het tactisch plan van de coach, zorgen voor een succesvol toernooi. De data-analyse maakt de coach niet overbodig, maar vult hem of haar aan. Het is op dit EK dus een extra hulpmiddel voor bondscoach Sarina Wegman van het Nederlands vrouwenelftal.

"Veel mensen kijken intuïtief naar voetbal. Beslissingen worden vaak genomen op onderbuikgevoel", zegt prestatiemanager Peter Blangé van de KNVB. "Maar met data-analyse hebben we een nieuwe manier om het spel te analyseren. Het is 2017. Het is een gemiste kans als je bij het voetbal niet slim gebruik maakt van computers."

Na iedere wedstrijd ontvangt de staf van de Oranje Leeuwinnen een A4'tje met inzichten en tips op basis van het onderzoek in Leiden. Wat er op dat A4'tje staat, is afhankelijk van de wedstrijd en de vragen van de bondscoach. "Het kan gaan over waar de meeste ruimte op het veld lag", zegt Kok. "Of welke aanvallen leidden tot een doelpoging. Maar we kunnen ook een overzicht maken van het veld waarop we met kleur aangeven waar de bal het meest was."

Wiskundige kijk

Het gebruik van big data komt nu op in het voetbal, omdat er steeds krachtigere computers zijn, die informatie snel kunnen verwerken. Bovendien worden de rekenprogramma's, de algoritmes, die wetenschappers ontwikkelen steeds beter. "Het is heel ingewikkeld een voetbalwedstrijd te analyseren", zegt Kok. "Er staan 22 spelers op het veld en dan zijn er ook nog een bal en een scheidsrechter. Iedereen loopt 90 minuten door elkaar heen en is voortdurend in beweging. Dat zorgt voor ontzettend veel gegevens. Maar met de nieuwste computers en rekenmethodes kunnen we die nu verwerken", vertelt Kok.

Het levert een nieuwe blik op het spel, zegt zijn collega Arno Knobbe. "Wij kijken wiskundig naar voetbal", zegt de wetenschapper. Knobbe wijst op de afbeelding die hiernaast is afgedrukt (afbeelding 1). Een voetbalveld van bovenaf gezien. Elf blauwe rondjes nemen het op tegen elf gele. Het doet denken aan de voetbalgame die je vroeger op de Atari-spelcomputer speelde. Maar de simpele weergave bedriegt. De afbeelding is gebaseerd op een ingewikkelde data-analyse.

De onderzoekers hebben het veld in vlakken van verschillende grootte verdeeld. Iedere stip is een speler en heeft een vlak waarin hij of zij de baas is. "Is er geen tegenstander in de buurt dan is het vlak groot. Maar dribbelt een andere speler jouw richting op, dan wordt het steeds kleiner. Het is een soort landjepik. Wiskundigen noemen dit een Voronoi-diagram", zegt Kok. "Dit geeft een coach heel snel inzicht in waar de ruimte op het veld ligt, en of daarvan wel gebruik is gemaakt, en hoe een team zich opstelt als het onder druk wordt gezet."

Tekst loopt door onder de afbeelding

Voronoi-diagram van een situatie op het voetbalveld. Blauw valt aan over links. © Sander Soewargana

In deze afbeelding van Knobbe is te zien dat het blauwe team de linkerflank opzoekt voor de aanval, waardoor er rechts veel ruimte open komt. De bal ligt voor de voeten van de linkervleugelverdediger, die met een cross pass de rechtermiddenvelder zou kunnen bedienen. "Dat is waardevolle informatie voor een coach van zowel het blauwe als het gele team. De volgende vraag is of die ruimte bewust wordt gecreëerd en benut of dat een team, blauw in dit geval, vergeet om er gebruik van te maken."

Met behulp van zo'n onderzoek leer je wat wel en niet werkt

Ook een tactisch plan toets je zo. Stel dat je afspreekt om de bal direct af te pakken van de tegenstander als die over de middellijn gaat. "Dan zie je met deze methode of je daarin bent geslaagd of dat dat op een andere plek in het veld nog beter kan", aldus Knobbe. Bovendien is het mogelijk om hardnekkige mythes in de voetballerij te ontkrachten. Veel voetbalkenners beweren dat de kans op een doelpunt groot is als je eerst de achterlijn haalt en dan de bal voorzet, waaruit een spits of opkomende middenvelder dan kan scoren. Maar klopt dit wel?

Een van Knobbe's studenten bekeek alle doelpunten van een Nederlandse topclub van de afgelopen jaren. De wetenschapper laat een afbeelding zien (afbeelding 2), een zogeheten heatmap: een veld vol donkere en lichte vlakjes. De lichte kleur staat voor plekken waar balcontact heeft plaatsgevonden dat tot een doelpunt leidde. Vanaf de donkere delen van het veld werd geen doelpunt ingeleid. In de hier afgebeelde heatmap zijn de zijkanten opvallend donker. "Vanuit een voorzet vanaf de achterlijn heeft deze club dus maar zelden gescoord. Dit gaat uiteraard specifiek over dit team, maar met behulp van zo'n onderzoek leer je wat wel en niet werkt."

Tekst loopt door onder de afbeelding

Heatmap van de doelpunten van een Nederlandse topclub. ILLUSTRATIE LIACS © rv

Dat geldt ook voor de beoordeling van spelers. Nu geven sportjournalisten vaak cijfers aan spelers, maar zijn die wel objectief genoeg? "Wij kunnen een normeringssysteem maken, waarin je punten krijgt voor goede passes en dergelijke", zegt onderzoeksleider Joost Kok. Dat leidt tot een ranglijst van welke spelers het beste presteren. "Speel je de bal goed over, dan krijg je een punt, sla je als verdediger een linie over en bereik je direct de aanvaller, dan ontvang je twee punten. Bij balverlies gaat er een punt af. Maar het is niet zo dat we alleen spelers individueel willen beoordelen, het gaat er juist om hoe een team goed presteert. We gaan bijvoorbeeld ook na hoe middenvelders en aanvallers samenwerken."

Niet alleen bij wedstrijden komt data-analyse van pas. Ook bij het speuren naar nieuwe spelers is het handig om de methode te gebruiken. De transfermarkt is nu geopend. "Wanneer je bijvoorbeeld een centrale middenvelder zoekt, kun je nagaan waaraan iemand moet voldoen", zegt Knobbe. "Dient hij of zij zoveel mogelijk de bal vooruit te spelen of ook nog te scoren en de bal af te pakken? Met behulp van data-analyse is het mogelijk na te gaan welke rol een speler heeft. En dan zie je dat een speler bijvoorbeeld meer waarde toevoegt als hij over een lange afstand kan overspelen en dat scoren minder belangrijk is. Dat kan het verschil maken tussen de aanschaf van een dure ster of een goedkope speler die beter bij je team past."

Het kan het verschil maken tussen de aanschaf van een dure ster of een goedkope speler die beter bij je team past

Worden dit soort analyses met open armen ontvangen in de voetbalwereld, die als vrij conservatief bekendstaat? KNVB-manager Peter Blangé: "Trainers die al veel gebruik maken van gegevens, zoals ex-coach Thomas Tuchel van Borussia Dortmund, worden vaak spottend 'laptoptrainer' genoemd. Alsof zij alleen naar cijfers kijken. Natuurlijk is dat niet zo. Een trainer die gebruik maakt van nieuwe technologie en data-ondersteuning heeft een voorsprong op anderen die het niet doen. Daarom is de KNVB hier ook mee bezig. Het is noodzakelijk."

Penalty's voorspellen

Het nut van data mag iedereen duidelijk zijn, zegt Blangé. In 1988 stopte doelman Hans van Breukelen penalty's in de finales van het EK en de Europa Cup. Oud-coach Jan Reker hield bij waar de spelers de bal schoten bij een strafschop en deelde die informatie met Van Breukelen. Blangé: "Dat was van onschatbare waarde. Zo belangrijk kan het verzamelen van gegevens zijn."

Wetenschappers Kok en Knobbe moeten zich nog bewijzen. Hun aanpak is nog lang niet geaccepteerd en staat nog in de kinderschoenen. Knobbe: "We kijken cijfermatig naar het voetbal, dat is toch anders dan de meeste kenners gewend zijn. Ik houd bijvoorbeeld helemaal niet van het spelletje, maar van getallen en patronen word ik dolenthousiast."

Het komende EK vrouwenvoetbal geeft de wetenschappers de gelegenheid om te laten zien wat ze kunnen. "We analyseren achteraf alle wedstrijden en willen uiteindelijk objectief kunnen bepalen waarom een bepaald team kampioen is geworden", zegt Kok. "Het is een nieuwe manier om te tonen hoe mooi de sport is en hoe je er op verschillende manieren naar kunt kijken."

Deel dit artikel

Het is een gemiste kans als je bij het voetbal niet slim gebruik maakt van computers

Met behulp van zo'n onderzoek leer je wat wel en niet werkt

Het kan het verschil maken tussen de aanschaf van een dure ster of een goedkope speler die beter bij je team past