Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Beschaving als uitzondering

Home

ROBBERT VAN HEUVEN

Is het theater? Is het documentaire? Beide. Theatermaker Milo Rau brengt de recente geschiedenis zo letterlijk mogelijk op het toneel.

De genocide in Rwanda. De dood van de Ceausescu's. De toespraak van Anders Breivik in de Noorse rechtszaal. De oorlog in voormalig Joegoslavië. De Belgische kindermoordenaar Marc Dutroux. Dit zijn een aantal van de onderwerpen waarin de Zwitserse regisseur Milo Rau (1977) theatraal zijn tanden zette.

Rau bouwde de afgelopen jaren een opvallend oeuvre van documentair theater op. Zijn voorstellingen zijn geen theater in de traditionele zin van het woord, maar je doet ze ook te kort door ze documentaires te noemen. Rau tast de grenzen van die beide genres af, door de geschiedenis te ensceneren, met een theatrale 'twist'.

Zo bouwde hij voor zijn voorstelling 'Hate Radio' een radiostudio na. Daarin speelden acteurs de radio-uitzendingen na die tussen de vrolijke muziek door de genocide van Hutu's op Tutsi's aanwakkerden en op het hoogtepunt ervan lieten weten waar nog Tutsi's te doden waren. In de voorstelling werden de rollen van Hutu-presentatoren gespeeld door Tutsi's.

In de voorstelling 'Breivik's Statement' liet Rau de ideologische toespraak die de Noorse terrorist Anders Breivik in de rechtszaal uitsprak, spelen door de Turkse actrice Sacha Ö. Soydan.

Voor Rau is die theatralisering een manier om het heden met het verleden te verbinden, vertelde hij in een eerder interview: "Het verleden is altijd zichtbaar in het heden. Theater kan die dubbelheid beter zichtbaar maken dan welk medium dan ook. Als toeschouwer van de voorstellingen ben je immers live aanwezig in het verleden. In het theater kun je de geest van het verleden oproepen, als het ware een spookrealiteit."

De geest van het verleden spookt ook door de twee voorstellingen van Rau die de komende weken in Nederland te zien zijn. Performing Arts Festival Spring, dat morgen in Utrecht begint, toont de voorstelling 'Five Easy Pieces', waarin Marc Dutroux centraal staat. De hoofdrol wordt gespeeld door een aantal Vlaamse kinderen tussen de acht en dertien jaar oud. In 'The Dark Ages', volgende maand in het Holland Festival in Amsterdam, staan verschillende Europese oorlogen centraal, verteld door mensen die die oorlogen hebben meegemaakt.

Lees verder na de advertentie

Oorlogservaringen

De historische momenten die hem als theatermaker vooral interesseren, zegt Rau, zijn momenten van crisis, vertelde hij onlangs voor een repetitie van 'Five Easy Pieces' in Gent. "Op die momenten worden dingen belangrijk die daarvoor nooit belangrijk waren. Een crisis is het moment waarop het oude al verdwenen is, maar er nog niets nieuws voor in de plaats is gekomen."

Crisis heeft dus alles te maken met de menselijke beschaving. "Beschaving wordt meestal gezien als de normale staat van zijn en oorlog als de uitzondering. Ik denk dat het andersom is. Beschaving is een kort moment tussen perioden van chaos." Een crisis vormt de, soms eerst nog onzichtbare, omwenteling tussen die periodes. "Zo liet Dutroux zien dat onder de oppervlakte de beschaving eigenlijk al stuk was."

Voor iemand die zo'n zwart beeld van de geschiedenis heeft, is Rau een uiterst beminnelijk persoon. Hij praat graag, lacht veel, en groet zijn kleine hoofdrolspelertjes, waarmee de foyer zich tijdens het gesprek begint te vullen, amicaal.

Zijn voorstellingen gaan over meer dan de zwarte historische gebeurtenis alleen, zegt hij, maar tonen vooral de individuele mens midden in die gebeurtenis. Zo laat The Dark Ages zien hoe recente oorlogen nog steeds een belangrijke rol spelen in het leven van grote groepen Europeanen, ook al doen we graag alsof die gewelddadigheden zich in een donker en ver verleden afspeelden.

De acteurs vertellen in de voorstelling hun eigen levensgeschiedenis en hoe die werd beïnvloed door oorlog. Zo vertelt de Nederlands-Servische actrice Sanja Mitrovic hoe ze met haar vrienden feestvierde alsof het hun laatste dag was, terwijl Navo-vliegtuigen Belgrado bombardeerden. De Bosnische Sudbin Music herinnert zich hoe zijn vader in de Joegoslavische burgeroorlog op een dag verdween en later in een massagraf werd gevonden.

Tegelijkertijd gaat de voorstelling over generaties: de vaders van de acteurs spelen in alle anekdotes een belangrijke rol. Rau: "De vaders in The Dark Ages zijn allemaal kapotgemaakt in een oorlog. Dat doet ook iets met hun kinderen. Voor mij is dat ook een metafoor voor de vraag welke samenleving we aan onze kinderen achterlaten."

The Dark Ages is een sobere voorstelling. In het rommelige kantoortje van Music, van waaruit hij andere nabestaanden helpt het lichaam van hun geliefden terug te vinden, vertellen de acteurs onopgesmukt hun getuigenissen, terwijl hun gezicht close-up gefilmd wordt door een camera. Veel meer gebeurt er niet.

Ook in andere recente voorstellingen, zoals 'The Civil Wars' - samen met The Dark Ages de eerste twee delen van een drieluik - staan vooral de biografische verhalen van de acteurs op de voorgrond. "Ik vind dat puristische heel belangrijk. Het theatrale zit voor mij in het feit dat de toeschouwer en de performers samen aanwezig zijn in dezelfde tijd en ruimte. Net zoals de verhalen van deze verschillende mensen uit heel Europa in het theater even op dezelfde plek samenkomen." Daarin schuilt voor hem een zekere vorm van solidariteit. "Wat betekent het om samen te leven en naar elkaar te luisteren? De verhalen van de acteurs zijn niet eens zo speciaal. Het had ieders leven kunnen zijn."

Kinderen en Dutroux

Five Easy Pieces is voor Rau's doen dan ook een stuk theatraler dan The Civil Wars of The Dark Ages. Maar daar had hij na al dat purisme wel behoefte aan, zegt hij lachend. En dus gebeuren er voor Rau a-typische dingen op het toneel: de kinderen verkleden zich voor het beroep wat ze later willen uitoefenen, er wordt met decorstukken geschoven. Een van de jongens speelt piano en een van de meisjes blijkt prachtig te kunnen zingen. De voorstelling toont een auditie voor een voorstelling, waarin de volwassen casting director steeds dictatorialere trekjes gaat vertonen. Een voorstelling over de machtsverhouding tussen kinderen en volwassenen en over Dutroux. En over Rau die als theatermaker de kinderen gebruikt als zetstukken in zijn eigen, toch wat zwarte en politieke voorstelling.

Dat deze voorstelling in vorm theatraler is dan andere, heeft ook te maken met de leeftijd van zijn acteurs, vertelt Rau. Normaal dragen zijn acteurs intellectueel bij aan de voorstellingen door vanuit hun eigen biografie materiaal aan te dragen. "Ik hoef de acteurs niet te vertellen wat ze moeten doen of voelen, alleen zorgen dat ze steeds opnieuw hun eigen gevoelens en verhalen kunnen overbrengen. Ik neem het materiaal dat ze me aanbieden en orden dat. Ik zoek niet naar mooi spel, maar naar authenticiteit."

De kinderen hebben uiteraard nog geen groot levensverhaal te bieden en hun authenticiteit is nog lekker ongericht. Om ze aan het spelen te krijgen, moet Rau met zijn Nederlandse regieassistente en tolk tijdens de repetitie af en toe het toneel op stappen om, soms op zijn hurken, met de kinderen te overleggen wat ze moeten doen.

"Met de kinderen kan ik niet refereren aan een bepaalde speelstijl of acteermethode. Het zegt ze niets. Net zomin als de prijzen die ik heb gewonnen of het feit dat er straks recensenten in de zaal zitten. Kinderen willen heel precies weten wat ze moeten doen. Tegelijkertijd willen ze liefst geen monoloog doen of met elkaar zoenen. Dat moeten ze van mij toch. Die ongemakkelijke ogenblikken zijn de authentieke momenten waarnaar ik zoek."

Five Easy Pieces van Milo Rau / Campo Gent, 25 en 26 mei, Spring Utrecht. Daarna op onder andere Festival Boulevard, Den Bosch

The Dark Ages, 17 en 18 juni, Holland Festival

Deel dit artikel