Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Bangladesh: Ground Zero van het klimaat

Home

Iris Ludeker

Dagelijks vertrekken er inwoners van Bhola naar de hoofdstad Dhaka in de hoop daar een beter leven te vinden. © Reza Shahriar Rahman
reportage

Weinig landen dreigen zo zwaar getroffen te worden door klimaatverandering als Bangladesh. Nu al kunnen inwoners van het eiland Bhola de strijd tegen het water amper bolwerken.

Elke ochtend om een uur of tien loopt Abdul Malek van zijn huis naar de weg, klautert met zijn tanige lichaam snel over de dijk, en steekt de uiterwaarde over naar de rivier. Daar aan de versterkte oever ligt zijn schip: een houten roeiboot van een meter of zes. Samen met zijn neefje van twaalf en zijn zoon van tien, klimt Abdul Malek aan boord en gooit de trossen los. Daar gaan ze, hangend aan de riemen, ver de rivier op. Pas aan het einde van de middag keren ze weer terug.

Dit ritueel herhaalt zich iedere dag - als het rustig is, zoals nu, maar ook als het regent of stormt. En ook als Abdul Malek uit een boom is gevallen, zoals een paar dagen geleden, en hij pijn aan zijn ribben heeft. Hij kan het zich simpelweg niet veroorloven een dagje niet uit vissen te gaan, want dan kan hij de monden in zijn huis niet voeden.

Rijst verbouwen
Op hilsa vist hij, een naar makreel smakende zoetwatervis uit de haringfamilie, de nationale vis van Bangladesh. Of, zoals vandaag, op poa, een baarsachtige. Heel soms verdient hij 3000 taka op een dag, bijna veertig euro, een enorm bedrag, maar meestal is het niet meer dan 500 taka. En soms helemaal niets.

Abdul Malek is visser, maar dat is hij niet altijd geweest. Het grootste deel van zijn zestigjarige leven was hij boer en bewerkte een hectare eigen grond op het eiland Bhola in Zuid-Bangladesh. Rijst verbouwde hij, en groenten. Op de dijk staand, heeft hij zojuist zijn land aangewezen - of daar waar het ooit geweest is. "Het lag zo'n 2,5 kilometer verderop", zegt hij, terwijl zijn arm weids gebaart over de enorme watermassa van de Meghna. "Tot elf jaar geleden het water kwam."

De Meghna is een monster van een rivier, zeker hier na samenvloeiing met de Ganges en de Brahmaputra, op zichzelf twee van de grootste rivieren in de wereld. De krachten die vrijkomen op haar weg naar de Golf van Bengalen, ten zuiden van Bhola, zijn zo groot dat er bijna geen oever, geen dijk, of ander waterwerk tegen bestand is. De rivier vreet zich een weg door het land, onversterkte oevers tonen de gigantische happen die de rivier neemt. Op Bhola worden in een jaar tijd soms honderden meters land weggeslagen.

Lees verder na de advertentie
De rivier vreet zich een weg door het land, onversterkte oevers tonen de gigantische happen die de rivier neemt

© Trouw. Bron: Kuet

Deze 'riviererosie' is van alle tijden, net als overstromingen tijdens de regentijd of als gevolg van een cycloon. Al millennia wonen er mensen in de Bengalese delta, en al die tijd leefden zij met en soms tegen het water. Ze profiteren als er een overstroming is geweest, want dat maakt het land vruchtbaar, en verkassen als ze hun land kwijt raken. Volgens grove schattingen verliezen in Bangladesh zo'n 50.000 mensen per jaar op deze manier hun huis.

Veerkrachtig
Het maakt de mensen hier als geen ander geschikt om de gevolgen van klimaatverandering aan te kunnen, zegt menigeen daarom. Zoals Malik Fida Khan, directeur klimaatverandering van het Bengalese wetenschappelijk waterinstituut Cegis. "Wij zijn heel veerkrachtig", zegt hij op zijn kantoor in Dhaka. "Ikzelf niet trouwens, als je mij in de delta neerzet, overleef ik het niet, maar de mensen daar leven elke dag met het water. Zij hebben een enorm aanpassingsvermogen, zeker als het om geleidelijke veranderingen gaat."

Dat vermogen zullen ze de komende decennia naar alle waarschijnlijkheid meer dan ooit moeten aanspreken, want Bangladesh is een van de landen in de wereld die naar verwachting het meest te lijden zullen hebben van klimaatverandering. Nu al zijn daar de eerste tekenen van zichtbaar, vertelt Khan.

Cegis heeft onlangs voor het eerst onderzoek gedaan naar de lokale zeespiegelstijging in de afgelopen twintig jaar. Daaruit blijkt dat op verschillende plekken in de Bengalese delta de zee 5 tot wel 20 millimeter per jaar is gestegen: dat betekent dus in het ergste geval 40 centimeter in de periode van twintig jaar. En dan moet de grootste stijging de komende eeuw nog komen.

Er zijn ook andere weerfenomenen die aan het veranderen zijn. Zo is de regentijd korter en heviger geworden, vertelt Khan. Daardoor komt er tijdens de moesson in korte tijd meer water stroomaf, en neemt de kans op overstromingen en riviererosie toe. Megaoverstromingen, waarbij ruim een derde van Bangladesh onder water komt te staan, komen al vaker voor. In de dertig jaar voor 1987 gebeurde het één keer, sindsdien vijfmaal.

Ground Zero
Zo dreigt het veranderende klimaat toch al bestaande ellende te versterken. Zeker op Bhola, dat niet alleen te kampen heeft met het water dat stroomaf komt, maar door zijn ligging aan de monding van de rivier ook met getijdenwerking en dus met water uit de zee. Door de wisselwerking tussen al die verschillende krachten kalft de oostkant van het eiland zo snel af, dat sommigen Bhola 'het Ground Zero van de klimaatverandering' noemen.

Op verschillende plekken in de Bengalese delta is de zee 5 tot wel 20 millimeter per jaar gestegen

Honderden arbeiders maken cementen blokken om de dijk te versterken. © Reza Shahriar Rahman

Abdul Malek ziet het ook allemaal gebeuren, vertelt hij in de namiddag in zijn huis, een van golfplaten opgetrokken gebouw op een kleien terpje, vlak achter de dijk. "Het weer is dramatisch veranderd in mijn leven", zegt hij. "Vroeger duurde de winter (de koudere periode, red.) vier maanden, nu nog maar één maand. Het regent meer tijdens de moesson, en het waait in die periode ook vaker en harder. En het water komt hoger bij vloed: de asfaltweggetjes op de binnendijken worden tijdens de regentijd weggeslagen - zo hoog kwam het water vroeger nooit."

Is Abdul Malek inderdaad zo veerkrachtig en past hij zich zo goed aan, zoals de buitenstaanders graag willen denken? In zekere zin. Hij koos een ander beroep, ook al was hij bang voor het water en kampte hij de eerste anderhalf jaar met zeeziekte. En sinds zijn geboortegrond ten prooi viel aan de Meghna, elf jaar geleden, is hij al vijftien keer verhuisd. Jarenlang woonde hij met zijn familie - vrouw, vier kinderen - in een rotan hut die hij bij tijd en wijle, als de rivier weer dichterbij kwam, oppakte en verplaatste.

Blokken cement
Nu woont hij iets permanenter, in een verhoudingsgewijs riant huis (ook al was zijn vroegere huis 'drie keer zo groot'). Aan de andere kant van de dijk zijn honderden arbeiders druk in de weer om Abdul Malek en zijn gezin te beschermen tegen het water. In de uiterwaarde maken zij grote cementen blokken van 120 kilo zwaar, en zandzakken van 150 kilo.

Daarmee versterken zij de dijk, die eerder al verhoogd is om cyclonen te weerstaan die het water metershoog kunnen opzwepen. Om erosie te voorkomen wordt bovendien de oever van de rivier versterkt met blokken en zakken. Maar het is een wat mismoedig stemmend gezicht: elk blok cement wordt met de hand gemaakt, en met de hand verplaatst.

Zal deze sisyphusarbeid helpen tegen dat monster van een rivier? Abdul Malek heeft er een hard hoofd in. Liever woonde hij meer landinwaarts, maar dat zit er niet in. "Een kilometer verderop is het land al zes keer zo duur", zegt hij. Hij verwacht dat hij zeker wel een jaar of drie in zijn huidige woning kan blijven, maar verder loopt zijn horizon niet.

Want erg veel vertrouwen in het waterwerkbeleid van de overheid heeft hij niet. Die dijk en de versterking komen er wel - Nederland biedt hulp - maar onderhoud is het probleem. Zo heeft Abdul Malek deze regentijd gewoon weer natte voeten gehad. Het water stond elke dag bij vloed tientallen centimeters hoog in zijn huis, omdat het water enkele kilometers verderop het land kon binnenstromen.

Om erosie te voorkomen wordt de oever van de rivier versterkt met blokken en zakken. Elk blok cement wordt met de hand gemaakt en met de hand verplaatst

Abdul Malek (60) en zijn gezin zijn inmiddels vijftien keer verhuisd vanwege het water. © Reza Shahriar Rahman

Reuzenhand
Dat gebeurde bij de al jaren kapotte sluis bij het dorpje Hamid Pur, die dit regenseizoen definitief in stukken brak. Het oogt alsof een reuzenhand de sluis heeft opgepakt, verkruimeld en weer neergesmeten. Wat rest zijn gigantische brokken gewapend beton, die verspreid in het water liggen.

De bazaar op de dijk eindigt nu in een modderig gat, de golfplaten van inderhaast opgebroken winkeltjes staan verderop tegen palmbomen aan. Niet iedereen was op tijd: een voormalig middenstander vertelt hoe hij na een stormachtige nacht naar zijn winkel ging maar slechts een watermassa aantrof. Zijn winkel inclusief inventaris verzwolgen, en meegesleurd in de ebstroom.

Hebben de Bengalen een speciaal talent om zich tegen dit soort ellende te wapenen? Heeft wanhoop minder vat op hen? Gehard zijn ze in ieder geval door hun strijd met het water, op Bhola is het te zien aan hun pezige lichamen en hun blik. Het water kostte Abdul Malek niet alleen zijn land en zijn levenswinning, maar ook vijf zonen, vertelt hij, op het oog onaangedaan. In zeventien jaar verloor hij vijf kleuters: ze werden meegesleurd tijdens een overstroming, of gleden ongemerkt in de vijver.

Bedverhogers
Hij is geen uitzondering, de inwoners van Char Mandraz vertellen dat in hun dorp elke maand wel een kind verdrinkt. Want het water is overal, en op al je kinderen letten is niet altijd mogelijk. Het is zo gebeurd, blijkt bij Abdul Maleks buurman Sayed Ahmed Reza (70). Voor zijn huis, iets verderop langs de dijk, kruipt een van zijn twee kleinkinderen door de modder. Voor iemand er erg in heeft, glijdt de peuter naar beneden, bijna het drassige rijstveld in.

Reza's huis is een golfplaten hut van misschien twintig vierkante meter, met drie kamers waar een bed in past en elf bewoners. Deze regentijd moesten de bedden op een verhoging gezet worden, zodat de familie droog kon zitten. Meubilair is er verder niet, er is geen matras, kussen of überhaupt iets zachts te bekennen. Maar de voordeur is beschilderd met bloemen door de jongste zoon van tien, en aan het plafond hangt een versiering. Er loopt een kat rond die Minou heet.

Een oefening in menselijkheid in een omgeving die daar verder weinig aan bijdraagt. Sayed Ahmed Reza werd ook verdreven door het water, vijftien jaar geleden, en kwam na ettelijke verhuizingen hier terecht, op een gehuurd stukje drasland waar hij zijn hut kon optrekken. Deels is het opgebouwd uit de golfplaten die hij wist te redden van vorige huizen.

De bazaar op de dijk eindigt nu in een modderig gat, de golfplaten van inderhaast opgebroken winkeltjes staan verderop tegen palmbomen aan

Abdul Malek is visser geworden, ook al kampte hij anderhalf jaar met zeeziekte. © Reza Shahriar Rahman

Zonnecel
Breed had Reza het nooit, land heeft hij nooit gehad. Zeventig is hij nu, en zijn belangrijkste bezit is het net dat hij op de vloer van zijn woning aan het boeten is. Daarmee vist hij soms aan de oever van de rivier, of in opdracht in andermans vijver. Veel brengt het niet op: drie-, vierduizend taka per maand misschien in het goede seizoen, soms ook een maand niets.

Van zijn oudste zoon en schoonzoon moet hij het niet hebben, die zijn dagloner en verdienen nauwelijks iets. Zo komen ze met z'n elven misschien niet om van de honger, vertelt hij, maar nooit is er genoeg te eten. Zijn jongste zoon gaat naar school, maar vandaag niet, want er was niet voldoende om het schoolgeld te betalen. Er moet immers ook nog iets opzij gelegd worden voor de huur en de zonnecel op het dak, die stroom levert voor twee peertjes aan het plafond en voor het opladen van de mobiele telefoon.

"Vroeger was het leven ook al zwaar, maar toen had ik nog niet zoveel monden te voeden", verzucht Sayed Ahmed Reza. Even later zit de oude man onbedaarlijk te huilen. Vijf dochters heeft hij, twee zonen. "Was het maar andersom", snikt hij. "Een zoon zorgt de rest van zijn leven voor je, voor een dochter moet je een bruidsschat betalen. Het is zo moeilijk." Zijn vrouw Sahinur Begam, die gehurkt op de grond zit en zich tot dusver afzijdig heeft gehouden, kijkt met een gepijnigde blik toe. Op de vraag welk lichtpuntje er in het leven is, zegt ze: "Mijn dochters zijn mijn alles, ze zijn alles wat ik heb. Ze zijn mijn zegen en mijn verdriet."

Hoofdstad Dhaka is de ark
Een half jaar geleden nam de familie een moeilijke beslissing. Twee dochters, Haleema van achttien en Sharmin van zestien, zijn naar de hoofdstad Dhaka vertrokken om te werken in de textielindustrie. Bij de buurtwinkel leende de familie drieduizend taka, en daarna zijn de meisjes met de boot naar de hoofdstad gegaan, voor het eerst in hun leven. Na twee maanden hebben ze allebei een baan gevonden, vertelt Sahinur Begam, en ze hebben inmiddels al een keer duizend taka opgestuurd. "Ze zijn beter af daar."

Sahinur Begam is niet de enige die dat denkt. Verhuizen naar de grote stad is een strategie die al miljoenen Bengalen hebben gebruikt in hun strijd met het oprukkende water. De ferry's die vanaf het platteland naar Dhaka vertrekken, zitten elke dag vol met migranten. Soms gaat er één gezinslid om geld te verdienen. Soms gaat de hele familie, omdat er in de geboortestreek simpelweg geen plek meer is. Bangladesh, vier keer de omvang van Nederland, heeft 160 miljoen inwoners en is een van de dichtstbevolkte landen ter wereld.

Bangladesh, vier keer de omvang van Nederland, heeft 160 miljoen inwoners

Haleema (18, rechts) en Sharmin (16) zijn werk gaan zoeken in de textielindustrie van de hoofdstad. © Reza Shahriar Rahman

In de stad is nog ruimte. Dhaka is sinds de onafhankelijkheid van Bangladesh in 1971 (toen het land zich afscheidde van Pakistan) in inwonertal verhonderdvoudigd, er wonen nu zo'n 15 miljoen mensen.

Zoals de rivieren in het land monsters zijn, zo is Dhaka ook een monster van een stad, krioelend van de mensen die samenleven in een oorverdovende herrie van geschreeuw en getoeter. Ongecontroleerd gegroeid. Rondom watertjes die in de regentijd buiten hun oevers treden, rijgen de woonkazernes zich aaneen.

Maar er is hier wél werk, vooral in de textielindustrie. De stad staat vol kleine fabrieken, van buiten nauwelijks als zodanig herkenbaar, die zorgen voor een economische groei die de afgelopen jaren steevast op zo'n 6 procent uitkwam. Als de zondvloed Bangladesh verzwelgt, zo wordt wel gezegd, dan vormt Dhaka de ark, een toevluchtsoord voor miljoenen vluchtelingen.

Minderjarig, dus ontslagen
Haleema en Sharmin hebben via een bevriende familie onderdak gevonden in het centrum van Dhaka, vlak om de hoek van een reeks kleine kledingfabriekjes. Samen met een meisje dat ook van Bhola komt, wonen ze in een kamer van zes vierkante meter zonder raam. Vochtig, half open, een hok waar je je fiets nog niet in zou zetten. Gedrieën slapen de meisjes op een houten tafel, de zusjes rechts en in het midden, de vriendin links. In het gangetje naar hun hok staat een kookstel en schieten de ratten voorbij.

Het is zwaar, vertellen de zusjes. Ze zijn bang in de stad, en verdrietig om het gemis van hun familie. In de vier maanden dat ze in Dhaka zijn, hebben ze de directe omgeving van hun woning nog niet verlaten, van de stad hebben ze niets gezien. Energie of geld voor leuke dingen is er niet. "Je kan niks leuks doen als je geen gemoedsrust hebt", zegt Haleema.

Tot overmaat van ramp heeft Sharmin onlangs haar baan verloren. Een nieuwe afnemer van de kleding in haar fabriek wilde zich aan de regels houden, en de minderjarige Sharmin werd zonder pardon op straat gezet. Sindsdien brengt ze de dagen door in het hok, wachtend tot haar zus thuiskomt. Pas aan het begin van volgende maand kan ze weer proberen om ergens - illegaal - aan de slag te komen.

Je kan niks leuks doen als je geen gemoedsrust hebt

De 70-jarige Sayed Ahmed Rari raakt geëmotioneerd als hij over zijn leven op Bhola vertelt. © Reza Shahriar Rahman

Oudere zus Haleema heeft nog wel een baan en verdient een schamele drieduizend taka, ver onder het minimumloon dat tegenwoordig in de Bengalese textielindustrie geldt, en net niet voldoende om de tweeduizend taka huur te betalen en de zusjes fatsoenlijk te voeden. Hun schulden bij de lokale supermarkt lopen op. De huisbaas, die voortdurend ongevraagd komt binnenlopen, staat garant voor hen; hij leende hen ook de duizend taka die ze naar huis hebben gestuurd.

Terug naar hun familie gaan is geen optie, zeggen de meisjes. "We missen thuis, maar wat kunnen we doen?", zucht Sharmin. "Thuis zijn nu minder monden te voeden, dat zij meer te eten hebben is een fijne gedachte."

Schiphol ligt nog lager
Wie blijft er optimistisch bij zoveel problemen en het vooruitzicht dat het klimaat het leven op het platteland alleen maar moeilijker zal maken? Dat is Malik Fida Khan, de directeur van waterinstituut Cegis. "Je moet positief schrijven", zegt hij. "De mensen kunnen hier overleven als geen ander. En weet je, zelfs het allerslechtste klimaatscenario is nog niet onoverkomelijk. Wij bouwen tegenwoordig dijken die cyclonen kunnen weerstaan. Die kunnen ook wel een zeespiegelstijging van een paar decimeter aan. Ons land ligt nu nog boven de zeespiegel, komen we er onder te liggen, dan zullen we straks moeten pompen, zoals jullie in Nederland doen. Schiphol ligt vijf meter onder zeeniveau, die meter van de klimaatverandering kunnen we wel hebben."

Kom er bij Abdul Malik, de visser in Char Mandraz, niet mee aan. Is er iets positiefs te bespeuren in de klimaatveranderingen? Absoluut niet, zegt hij. Is het water zijn vriend of zijn vijand? Ook daar hoeft hij niet lang over na te denken. Zeker, het water geeft hem zijn vis. "Maar ik verloor mijn land. Als ik mocht kiezen, dan leefde ik het liefst zonder rivier."

Thuis zijn nu minder monden te voeden, dat zij meer te eten hebben is een fijne gedachte

Deel dit artikel

De rivier vreet zich een weg door het land, onversterkte oevers tonen de gigantische happen die de rivier neemt

Op verschillende plekken in de Bengalese delta is de zee 5 tot wel 20 millimeter per jaar gestegen

Om erosie te voorkomen wordt de oever van de rivier versterkt met blokken en zakken. Elk blok cement wordt met de hand gemaakt en met de hand verplaatst

De bazaar op de dijk eindigt nu in een modderig gat, de golfplaten van inderhaast opgebroken winkeltjes staan verderop tegen palmbomen aan

Bangladesh, vier keer de omvang van Nederland, heeft 160 miljoen inwoners

Je kan niks leuks doen als je geen gemoedsrust hebt

Thuis zijn nu minder monden te voeden, dat zij meer te eten hebben is een fijne gedachte