Babyloniërs konden snelheid van Jupiter al in grafiek weergeven

home

Jan Kruidhof

© Mathieu Ossendrijver/Trustees of the British Museum

De Babyloniërs voorspelden de stand van planeten en gebruikten duizenden jaren geleden al figuren als vierkanten en cirkels in hun wiskunde. Maar dat wisten wetenschappers al. Wat ze nog niet wisten, is dat Babyloniërs 350 tot 50 jaar voor Christus ook al grafieken maakten van de baan van Jupiter, terwijl gedacht werd dat die techniek pas 1400 jaar later werd bedacht. "Dit is geometrie op een ander level", vertelt assyrioloog en sterrenkundige Mathieu Ossendrijver, die de ontdekking deed.

Er werd altijd gedacht dat dit soort grafieken pas rond 1400 was bedacht in Oxford.

Assyrioloog en sterrenkundige Mathieu Ossendrijver

Vlak voor de kerst van 2014 kreeg Mathieu Ossendrijver bezoek van een gepensioneerde collega-assyrioloog. De man bracht een set oude foto's van kleitabletten met spijkerschrift uit het British Museum mee. Ossendrijver kende al vier interessante kleitabletten, waarin een trapezoïde - een rechthoek met een schuin aflopende zijde - werd beschreven. "Ik wist alleen niet welk verband die trapezoïde beschreef." Een vijfde kleitablet, die op de foto's uit London stond, vormde de oplossing van het mysterie. Vandaag lichtte Ossendrijver zijn ontdekking toe in het tijdschrift Science.

"Op het tablet stonden allerlei berekeningen over de snelheid van Jupiter. Er stond geen grafiek getekend en er werd ook geen vorm genoemd, maar ik dacht: 'Als je dit zou tekenen, krijg je trapezoïden'. Ik moest meteen denken aan de vier tabletten die ik al kende en ben koortsachtig de foto's daarvan gaan bekijken. De berekeningen hadden exact dezelfde uitkomst. Dit maakte twee dingen duidelijk: de andere tabletten gingen ook over Jupiter en in de trapezoïden wordt de snelheid van Jupiter afgezet tegen de tijd. Een bijzondere ontdekking, want er werd altijd gedacht dat dit soort grafieken pas rond 1400 waren bedacht in Oxford."

Lees verder na de advertentie
Je zou denken dat het wel handig is om een grafiek te tekenen als je die beschrijft.

Ossendrijver over het ontbreken van een grafiek op het kleitablet

Wat is precies op het vijfde tablet te zien?
"Het zijn allemaal instructiezinnetjes in spijkerschrift: doe dit, vermenigvuldig dat. Het is als het ware een recept. 'Van dag nul tot dag zestig beweegt Jupiter van die snelheid naar die snelheid. De totale afgelegde afstand is zus en dat bereken je zo.' Er staat geen datum bij en ook geen auteur, dus de herkomst is moeilijk te achterhalen. Ik schat dat de tabletten wel voor 200 voor Christus zijn gemaakt, maar dat is moeilijk te bewijzen. Dat is extra lastig, omdat het in die tijd gebruikelijk was om tabletten te kopiëren als ze versleten of stuk waren. Het kan goed zijn dat enkele van deze tabletten ook kopieën zijn."

Er staat dus geen grafiek op het tablet?
"Nee, dat is inderdaad wel raar. Je zou denken dat het wel handig is om een grafiek te tekenen als je die beschrijft. Ik denk dat ze dat ook wel gedaan hebben, maar dan op een andere tablet of in het zand."

Dit niet zomaar een exotische ontwikkeling - dit is ook ons erfgoed.

Mathieu Ossendrijver

Wat maakt dit nu zo bijzonder?
"We wisten al wel dat de Babyloniers onderzoek deden naar sterren en planeten. En we wisten ook dat rond 1800 tot 1600 voor Christus al geometrische vormen voorkwamen in oud-Babylonische wiskunde. Maar dat was voor het uitrekenen van vormen die je met eigen ogen kan zien, de oppervlakte van een akker bijvoorbeeld. Maar hier, in de sterrenkunde, wordt geometrie op een hele nieuwe manier toegepast. Er wordt een grafiek gepresenteerd: snelheid wordt tegen tijd afgezet. Dat is geometrie op een ander level, hiermee zit je in een andere ruimte."

Hoe kwam die kleitablet eigenlijk Londen terecht?
"Rond 1870, 1880 wilden de Britten hun musea aanvullen en werden hele kisten kleitabletten besteld in Irak. De lokale bevolking ging, zonder kennis, in het wilde weg schatgraven. Honderdduizenden tabletten werden kriskras door elkaar in kisten naar Londen verscheept. Dat was legaal, de Ottomaanse leiders hadden een vergunning gegeven, maar vanaf ongeveer 1900 werd dit verboden. Bijna alle in Irak gevonden kleitabletten liggen nu in Londen, waaronder vier- tot vijfduizend sterrenkundige tabletten. Daarvan is nog maar dertig tot veertig procent in kaart gebracht. De best bewaarde tabletten zijn wel het eerst onderzocht. Wat overblijft zijn de moeilijker leesbare, kapotte tabletten. Het wordt langzaamaan steeds moeilijker, maar er ligt nog genoeg voor jaren onderzoek."

"Dit onderzoek toont ook aan hoe belangrijk het is om het erfgoed in Irak, het oude Mesopotamië, te beschermen. Onder Saddam Hoessein werd er al veel verwoest en nu door IS. Dit niet zomaar een exotische ontwikkeling - dit is ook ons erfgoed. Er is een connectie met onze Europese cultuur. En het laat zien dat de kleitabletten niet alleen mythes bevatten die we al kennen, maar dat er nog allerlei nieuwe dingen vallen te ontdekken."

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Er werd altijd gedacht dat dit soort grafieken pas rond 1400 was bedacht in Oxford.

Assyrioloog en sterrenkundige Mathieu Ossendrijver

Je zou denken dat het wel handig is om een grafiek te tekenen als je die beschrijft.

Ossendrijver over het ontbreken van een grafiek op het kleitablet

Dit niet zomaar een exotische ontwikkeling - dit is ook ons erfgoed.

Mathieu Ossendrijver