Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Avonturiers van de tsaar

Home

Maaike Bos

Hollandse kooplui en dominees in Sint-Petersburg. Na grote bloei raakten deze avonturiers en hun nazaten in 1917 alles kwijt en werden ze verjaagd. Maar in Petersburgse archieven bleef toch wat bewaard: een vergeten geschiedenis staat tentoongesteld in Utrecht.

Tegenover het Stroganov-paleis in Sint-Petersburg staat nog altijd een kolossaal gebouw dat de rijkdom etaleert van de Nederlandse gemeenschap in de 19de eeuw. Hart van het gebouw: de eigen Hollandse kerk.

Vanaf begin 1700 stapten vaklieden en kooplui in hun koets voor een barre tocht van veertien dagen naar het oosten. In Sint-Petersburg deden ze hun zaken, ze werden er rijk en ze stichtten natuurlijk hun eigen kerk.

'Herinneringen aan avonturiers' had volgens de makers de ondertitel kunnen zijn van de tentoonstelling 'Nederlanders en hun kerk in Sint-Petersburg', nu in het Museum Catharijneconvent. Behalve een blik op een bijna vergeten deel Nederlandse geschiedenis, vormt de tentoonstelling een eerbetoon aan de dappere Ruslandvaarders die op moerassige grond een stad en een bestaan opbouwden.

Pieter Holtrop, hoogleraar zendingswetenschappen in Kampen, is een van de samenstellers. ,,Het avontuur”, zegt hij met twinkelende ogen. ,,Daarom gingen ze. Je verzint wat bij je natuurlijke neiging.” Hij herkent het: zelf was hij acht jaar docent theologie in Indonesië.

Tien jaar geleden werden in Sint-Petersburg de archieven ontdekt van de Hollandse hervormde kerk uit de 19de eeuw. ,,Doop-en huwelijksregisters kwamen boven, en lidmaatschapsregisters. Ons team in Kampen kon de namen in kaart brengen en natrekken waar de families vandaan kwamen.”

De makers van de tentoonstelling (behalve Holtrop ook Bernard Woelderink en Henk Slechte) deden een beroep op de familiearchieven van de Vriezenveense families Harmsen en Engberts. Daar doken oude foto's op uit de 19de eeuw, dagboeken, en rijkelijk gedecoreerd, blauw-wit Russisch servies.

In het Overijsselse dorp Vriezenveen bleek de reis naar Rusland populair.

Zij die gingen kregen zelfs een naam: de 'Ruslui'. Het linnen uit die streek was van zo'n kwaliteit dat zelfs de tsaren het van de Nederlandse kooplieden kochten. In het geschreven debiteurenboek van textielkoopman Jan Hoek staan de namen van tsarina Elisabeth (vrouw van tsaar Alexander I), en grootvorstin Alexandra Paulowna.

In 2002 was de tentoonstelling al te zien in het vroegere Hollandse kerk in Sint-Petersburg. Ze vertelt het verhaal van de begindagen van Sint-Petersburg onder tsaar Peter de Grote, het verhaal van de Ruslui uit Vriezenveen die tot de tweede golf migranten hoorden, en de ondergang van de kerk bij de communistischerevolutie in 1917.

Tsaar Peter de Grote is de eerste Russische vorst die zijn blik op het Westen richt en de grenzen van zijn rijk overgaat, vertelt een film op de tentoonstelling. In 1697 bezoekt hij Amsterdam, en hij raakt volkomen onder de indruk. Een stad als deze met zijn grachten, ruim opgezette gebouwen en mondaine sfeer wil hij in Rusland ook. Vijf jaar later besluit hij in de moerassen aan de rivier de Neva een stad te bouwen naar West-Europees model: Sint-Petersburg.

In Nederland werft hij vakexperts en kooplui. In 1704 vertrekken de eersten. Tsaar Peter biedt ze lucratieve contracten. ,,Architect Van Boles kreeg vergeleken met het salaris van een Russisch vakgenoot vijf keer zoveel betaald”, zegt Holtrop.

Sint-Petersburg moet de hoofdstad worden, vindt de tsaar, en hij wil dat de Nederlanders, net als de Duitsers, Zweden, Finnen, Fransen en Italianen, in de stad blijven en daar een leven opbouwen. Hij begrijpt maar al te goed dat daarvoor vrijheid van godsdienst noodzakelijk is.

De Noors-Nederlandse Admiraal Cornelis Cruys laat in 1708 het eerste protestantse kerkje bouwen, op zijn eigen erf. Met de veel te vrome, Duits-Lutherse predikant botert het niet, en in Nederland wordt een passender predikant gezocht. De gemeente groeit, en in 1732 koopt ze grond voor een nieuw kerkgebouw, aan de populaire Nevski Prospekt. Dat is gereed in 1834.

Inmiddels is de Nederlandse erfprins Willem II getrouwd met Anna Paulowna, de zus van tsaar Alexander I, om de vriendschap tussen de beide landen te bezegelen. De prins van Oranje, de latere koning Willem II, en zijn zoon Willem III zijn bij de inwijdingsplechtigheid aanwezig.

Het gebouw tegenover het paleis van de Stroganovs, heeft in het midden een koepel, waarin de eigenlijke kerk huisde. Op aandringen van de tsaar sieren zes pilaren en een timpaan de ingang, de 'sobere' Hollandse voorgevel was hem niet voornaam genoeg. De zijvleugels, nog eens vier keer zo breed, boden eind 18de, begin 19de eeuw ruimte aan woningen en winkels.

,,Die verhuur maakte de kerk rijk”, zegt Holtrop. In de bloeiperiode van de gemeente bracht het gebouw zo'n tien keer het jaarsalaris van de predikant op. ,,Omgerekend lijkt dat op een gemeente die jaarlijks 500 000 euro inkomsten zou hebben uit onroerend goed.” En dat terwijl de besloten gemeente zelf nooit meer dan driehonderd leden telde.

De Hollandse kerk beleefde haar hoogtijdagen met de kleurrijke predikant H. Gillot. ,,Een geweldige man,” zegt Holtrop. ,,Hij schreef gepassioneerde liefdesbrieven aan een generaalsweduwe; als hij preekte stond de Nevski Prospekt vol rijtuigen, en hij was de eerste die Lou Salomé de liefde verklaarde. Ze wees hem af, net als ze later met de filosoof Nietzsche zou doen.

Het kolossale gebouw staat er nog steeds en biedt nu onderdak aan de Alexander Blokbibliotheek. Als kerk doet het geen dienst meer. Met de antireligieuze, communistische revolutie in 1917 was het afgelopen voor de hervormde gemeente. Het gebouw werd geplunderd, de winkels genationaliseerd en de Nederlandse families waren binnen een jaar al hun bezittingen kwijt. De eens schatrijke familie Engberts reisde berooid terug, slechts heimwee naar Rusland en die bruisende stad aan de Neva restte hun nog. In de trein zegt Egbert Engberts 'Kijk kinderen, kijk de Neva, die zien jullie nooit meer terug'.

Deel dit artikel