Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Atheïst Sam Harris waagt zich aan spiritualiteit

home

Marije van Beek

Sam Harris. © Maarten de Boer
Interview

Hij moet niets van religie hebben, maar schreef wel een boek over spiritualiteit. Neurowetenschapper Sam Harris: 'Ik leg me er maar bij neer dat ik hetzelfde woord gebruik als Deepak Chopra'.

Eerst schreef hij geloof kapot. Nu komt hij met een eigen leer. Sam Harris, de man die weinig overliet van de grootste wereldgodsdiensten, neemt het in zijn nieuwste boek 'Het huidige moment' op voor spiritualiteit.

Harris (47) is filosoof en neurowetenschapper, en een bekende Amerikaanse atheïstische polemist. Samen met de 'nieuwe atheïsten' Richard Dawkins, Daniël Dennett en wijlen Christopher Hitchens heet hij ook wel 'ruiter van de Apocalyps', een ironische verwijzing naar het bijbelboek Openbaringen.

In een hotel aan de westkust van de VS, tegen Los Angeles aan, neemt hij plaats op een stoel. Een grijsblauw poloshirt over een strakgetraind lijf. Een spijkerbroek. Een waakse blik. Hij oogt opvallend beheerst. Wie weet, het effect van de meditatie waar hij voor pleit. Harris put uit de boeddhistische traditie. Op zijn site kun je zelfs naar meditatielessen luisteren.

Vanmorgen bijvoorbeeld, toen hij een deadline had, hield hij zich voor dat stress alleen maar een gedachte is. En dan is hij het kwijt. "Zodra er iets naars gebeurt, ik boos word, of neerslachtig, is het bijna alsof er een mindfulness-alarm af gaat. Het is een wereld van verschil als je de momenten waarop je gevangen zit in gedachten, kunt doorbreken met momenten van vrijheid. Zelfs als een bepaalde angst elke dag terugkomt."

Over wat voor dingen maakt u zich druk?

"Ik ben heel bang dat mijn kinderen ziek of gewond raken. Het is verbazingwekkend hoe kwetsbaar leven is, zelfs met een geweldig ziekenhuis in de buurt. De rol van geluk daarin is gewoon eng. Dat maakt je heel klein.

"Vorige week was ik 48 uur lang zo van de kaart als ik in tijden niet geweest ben. Mijn dochter was bij de dokter geweest, die in haar oor had gekeken. Hij stuurde haar door naar een specialist. Ze wilde een aandoening uitsluiten waar ik nooit van had gehoord, dus ik googelde het, en het bleek iets afgrijselijks. Geen kanker, maar wel zoiets: de huid in het oor blijft groeien, en dringt het brein binnen. Je schedel moet herbouwd worden. Dus dacht ik dagenlang alsmaar aan hoe onze zesjarige stukjes titanium in haar hoofd geschroefd zou krijgen. Elk moment dat ik in gedachten verzonken was, werd ik doodsbenauwd.

"Je kunt dat doorbreken met mindfulness, door gedachten als gedachten te zien. Of je kunt gedachten als tegengif gebruiken, natuurlijk. Mijn vrouw bijvoorbeeld was zo slim geweest om niet op internet te gaan kijken."

Een wijze vrouw.

"Ik weet het. Op zulke momenten is Google niet je vriend. Mijn vrouw zei al: 'Dit doe je altijd, maar je krijgt de extreemste scenario's te lezen'. Door haar manier van denken, hoefde ze zich niet in die donkere put van de ergste vermoedens te storten."

Door je niet te vereenzelvigen met je gedachten, behoed je jezelf voor een hoop narigheid, volgens Harris. Ga maar na, zegt hij: "Gedachten zijn zelden fijn. We tobben over de toekomst, betreuren het verleden, geven af op anderen, bekritiseren onszelf, speuren voortdurend naar tekenen van problemen. En het nu proeven we niet. Zelfs in goede tijden maakt dat je ontevreden. Zelfs als het ene genoegen het andere opvolgt, blijf je op zoek naar meer, zelfs als dat waar je naar zocht recht voor je staat.

"Als je 's morgens wakker wordt, nadat je slecht nieuws hebt gekregen, duurt het vaak even voor je je herinnert dat er iets was. Een aanwijzing, denk ik, over waar verlichting gevonden kan worden. Tussen de gedachten in zijn er geen problemen."

Het zelf is een illusie, zegt u, die ons belemmert.

"Ik bedoel daarmee het onjuiste gevoel dat er een mannetje in je hoofd zit, een punt van bewustzijn achter je ogen, een denker en niet alleen maar een stroom gedachten. Die illusie ontstaat in de omgang met anderen. Jean-Paul Sartre heeft dat goed beschreven. Jij kijkt nu naar mij, en daardoor voel ik mij een zelf. Het zijn twee zijden van dezelfde medaille. Je zelfbewustzijn is een versterking van het gevoel dat we 'zelf' noemen. Alsof we voortdurend met een gebalde vuist rondlopen."

Hij zet een elleboog op tafel en balt zijn vuist. "Kijk, als je dit lang genoeg doet, voelt het alsof je hand zo hoort te zijn, dat het de enige manier is waarop je je hand kunt houden."

Op zijn knokkels ontstaan witte vlekken. "Met het gevoel dat je een zelf hebt, is het net zo. Als je maar hard genoeg knijpt, voelt het haast alsof daar iets in zit. En je kunt je vuist voor een minuut vergeten, maar als iemand je aankijkt, knijp je hem automatisch weer dicht. Het zelf is een soort zenuwtrek."

"Zelftranscendentie is ontdekken dat je dít kunt doen." Dan laat hij een voor een zijn vingers los, tot zijn hand open is. "Je kunt de vuist vergeten, ook al is het maar voor een paar minuten. Bewustzijn hoeft niet per se die kramp in je hoofd te zijn. Vele anderen denken dat er geen alternatief is, die denken: 'Tja, ik kan ook niet vliegen'."

Maakt het je ook een beter mens als je 'de illusie van het zelf' opgeeft?

"Niet per se. Maar ik kan, als ik gewoon rust, niet haten. Wel empathie voelen. Ik geloof ook niet in de vrije wil. Daarmee valt de grond voor haat weg, omdat je ziet dat iedereen deel is van de wereld. Deel van het weer, zogezegd. Hoe kun je een orkaan haten, of een aardbeving? Iedereen is een natuurkracht. Zelfs de ergste mensen op aarde, of de mensen van IS, die hoofden afhakken van hulpverleners - ik vind wat ze doen weerzinwekkend, en we moeten ze bestrijden, maar haat heeft geen zin. Ik zie hen eerder als kapotte robots of grizzlyberen: ze zijn een probleem. Niemand heeft de ultieme controle over zijn daden: we zijn allemaal geconditioneerd door cultuur, levenservaringen en genen. Niemand heeft zichzelf gemaakt."

U krijgt doodsbedreigingen, niet?

Hij trekt plagerig een wenkbrauw op. "Geregeld, ja."

Veel?

"Nou, zo eng zijn dreigementen niet. Ik weet dat de onderwerpen waarover ik schrijf, de islam en religie in het algemeen, omstreden zijn. Want de persoon die schrijft: 'Jij verdient te sterven', is bijna nooit degene die achter je aan komt - die is gewoon e-mails aan het sturen met de capslocktoets aan. Ik maak me drukker om degene die me wil doden en me niet schrijft. Maar ik heb beveiliging, en maak mezelf moeilijk te vinden. Ik train met de politie, leer mezelf met wapens om te gaan, doe aan gevechtskunst. Iets wat ik gewoon heerlijk vind, en als tiener ook al deed. Nu past het goed in mijn midlifecrisis." Weer de wenkbrauw. "Om in vorm te blijven."

Ik las ook dat u dol op wapens bent.

"Zo zou ik het niet zeggen. Ik vind dat ze nut hebben. En het is leuk om te schieten met een pistool om er beter in te worden - het is alsof je een heel realistisch videospel speelt, waarin leven en dood niet zo abstract zijn.

"Bij een gevechtskunst als jiujitsu kun je gewelddadig zijn in een meditatieve staat. Mensen die geweld hebben meegemaakt, of een auto-ongeluk, zeggen vaak dat de tijd vertraagde, een seconde ineens een uur lijkt te duren. Haast een spirituele ervaring, waarin ze ook een afwijkende ervaring van het zelf hebben."

Met pacifisme heeft u problemen. Waarom?

"Welbeschouwd is dat immoreel. Hoewel pacifisme van grote persoonlijke moed kan getuigen, in het geval van Gandhi, die bereid was de dood te trotseren. Maar zijn succes was vooral te danken aan het feit dat hij een vijand had, de Britten, die beschaamd kon worden door pacifisme. Het zou niet hebben gewerkt tegen de nazi's, het zou niet werken tegen IS. Echt wrede vijanden lachen je uit.

"Pacifisme is weglopen voor de plicht om weerlozen te helpen. Tienduizenden verkracht of gedood laten worden, en niets doen. Je bent ook geen pacifist tegenover een nieuwe berensoort, die door de straten raast en vrouwen en kinderen doodt."

U baseert zich volledig op filosofie en psychologie. Waarom gebruikt u dan het woord 'spiritualiteit'? Nu staat u op de plank naast goeroes als Deepak Chopra.

"Ik zou willen dat er een beter woord voor was. Maar als je het psychologie noemt, of geluk, of welzijn, dan geeft dat niet aan hoe verstrekkend, diep en vernuftig het onderzoek naar je zelf kan zijn. Het 'spiritualiteit' noemen, is ook eerlijk zijn over de pogingen die mensen eerder gedaan hebben - afzondering, contemplatie, mystiek - in de context van religie."

Hij speelt een zucht. "Maar ik denk dat ik me er voor deze keer gewoon bij neer moet leggen dat ik hetzelfde woord gebruik als Deepak Chopra."

Religie houdt u bezig. Waar begon dat mee?

"Op mijn dertiende verloor ik mijn beste vriend bij een fietsongeluk. Ik ging me afvragen of er iets gebeurt na de dood, en begon daarover te lezen. Later, op mijn achttiende, gebruikte ik voor het eerst xtc, en zo raakte ik pas echt geïnteresseerd in spiritualiteit.

"Zonder de dood hoeven we ons niet af te vragen wat we hier op aarde doen; dan heb je een eeuwigheid om dat te ontdekken. Zo is religie ontstaan. Mensen zijn verhalen gaan maken, omdat ze dachten: 'We gaan alles verliezen, dat kan niet waar zijn'. Daarom is de boodschap van elke religie: de dood is een illusie."

En dat klopt niet?

"Nee. Een van mijn grootste problemen met religie is mensen die geloven dat alles in het volgende leven beter wordt, en zich daarom hier op de meest krankzinnige wijze gedragen. Dan is het plots logisch om een bomgordel om te doen. En als je echt denkt dat deze wereld maar weinig voorstelt, omdat je boven het eeuwige geluk wacht, is het ook goed als je kinderen dood gaan; je ziet ze daar weer. Dat is een van de engste gedachten op aarde. Een afschuwelijke fantasie, die haaks staat op het verbeteren van de wereld."

Misschien zitten ontsporende gedachten u wel meer dwars dan anderen. En is mediteren daarom zo fijn voor u.

"Ik weet het niet. Misschien zijn mensen die geen meditatie nodig hebben gewoon gelukkiger van zichzelf. Van nature sociaal en niet al te ambitieus, dus vergelijken ze zichzelf niet steeds nadelig met anderen. Ik heb zo'n vriend: hij heeft nog nooit iemand verloren, hij glijdt zo'n beetje door het leven. Dan heb je ook niet echt reden om na te denken over lijden. Maar vroeg of laat doet zich iets voor, daar kun je op wachten. En dan ben je sneller ontregeld, omdat je niet eerder met dat bijltje hebt gehakt."

Nu klinkt u echt als ruiter van de Apocalyps. Het bijbelboek Openbaringen staat tenslotte ook bol van de onheilstijdingen.

"Ja, je zult het vanzelf merken. Op een gegeven moment gaat de telefoon, en je krijgt slecht nieuws van de andere kant van de lijn. Als je lang genoeg leeft, ga je iedereen overleven van wie je houdt. Ook je kinderen. Het zal een stortvloed van slecht nieuws zijn."

Met een grijns: "En zo niet, dan ben je zelf aan de beurt."

Sam Harris: Het huidige moment. Spiritualiteit zonder religie. Uitgeverij Nieuwezijds, 237 blz. €21,95.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.