Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Atelier Van Lieshout / De schoonheid van onze binnenkant

Home

door Henny de Lange

Het Museum Kröller-Müller in Otterlo en het Boijmans Van Beuningen in Rotterdam exposeren deze maanden beide werk van het collectief van Joep van Lieshout. Een paars gespoten, schedelvormig grafmonument is een van de recente werken van de tegendraadse kunstenaar.

Wel even de gebruiksaanwijzing lezen, roept Joep van Lieshout als bezoekers van zijn atelier tevergeefs zoeken naar de doorspoelknop in het toilet. De wc heeft geen waterspoeling. Het is een composteertoilet, een eigen creatie van de kunstenaar. Na een plasje hoef je niets te doen, na een grote boodschap pak je een pluk stro en die gooi je ergens in de diepte in een grote bak. De combinatie van stro en poep levert prima mest op. Vroeger was dat de gewoonste zaak van de wereld, vertelt de kunstenaar. Maar anno 2005 verwacht je dat niet in het Rotterdamse havengebied, waar Van Lieshout en zijn kunstenaarscollectief hun atelier hebben. Of eigenlijk toch wel, want de tegendraadse Van Lieshout heeft een patent op dingen die afwijken.

In de grote werkplaats van Atelier Van Lieshout, in een voormalige katoenopslagplaats aan de rivier, is het een drukte van belang. Mannen met zuurstofmaskers spuiten lagen polyester op geraamtes van hout en piepschuim. Ook wordt er driftig getimmerd en een medewerkster komt vragen waar het opschrift moet komen op het grafmonument, dat Joep van Lieshout heeft ontworpen voor de in 1999 overleden Amsterdamse kunstenaar Peter Giele. In overleg met diens weduwe heeft hij een polyester huisje gemaakt in de vorm van een schedel die opengeklapt kan worden. Er passen twee mensen in, maar het is niet de bedoeling dat bezoekers van de begraafplaats er vrijelijk gebruik van maken. Van Lieshout: ,,Het is bedoeld voor de nabestaanden van Giele. Daarom komt er ook een hangslot op.” Dat het kunstwerk pas zes jaar na het overlijden van Giele geplaatst kon worden, komt doordat de directie van de begraafplaats Zorgvlied aanvankelijk moeite had met het paars gespoten grafmonument. ,,Maar het past bij de persoon die Giele was. Gelukkig hebben zijn nabestaanden alsnog toestemming gekregen.”

In 1985 studeerde de Brabander Joep van Lieshout af als beeldhouwer aan de Rotterdamse Kunstacademie. Toen begin jaren negentig steeds meer vraag kwam naar zijn gebruikskunstvoorwerpen van polyester en hij medewerkers moest inhuren, richtte hij in 1995 Atelier Van Lieshout (AVL) op. Zijn werk is niet in één hokje onder te brengen. ,,Ergens tussen beeldende kunst, architectuur en design in”, typeert hij het zelf. Het maakt hem ook niet uit, zegt hij, of hij toiletpotten of tafels en stoelen ontwerpt, een vrij werk maakt of een dokterspraktijk inricht voor een echte Van Lieshout-fan.

Een van zijn recentere ontwerpen is een lantaarnpaal voor een bedrijvenpark in Nieuw-Vennep. De tien meter hoge triomfzuil, zoals de kunstenaar de paal heeft genoemd, is bijna gereed. De groen gespoten zuil is opgebouwd uit mensfiguren die over elkaar heen buitelen en klimmen. Van Lieshout: „Allemaal willen ze de top bereiken, desnoods over elkaars ruggen heen en door elkaar naar beneden te trappen. Ik vond dat wel toepasselijk voor zo’n modern bedrijvenpark dat van alle gemakken is voorzien om de werknemers in de watten te leggen. Uiteraard met de bedoeling dat ze er nog harder door gaan werken. Uiteindelijk draait het toch allemaal om geld. Ik vind mijn triomfzuil een mooi symbool van die ratrace.”

Jaarlijks doet AVL mee aan tientallen tentoonstellingen, overal in de wereld. Het tijdschrift Kunstbeeld riep hem vorig jaar uit tot de spraakmakendste kunstenaar van Nederland en België. Deze zomer exposeert het collectief in twee belangrijke musea tegelijk: in Boijmans Van Beuningen in Rotterdam en Kröller-Müller in Otterlo. Boijmans vroeg Van Lieshout in het kader van het Project Rotterdam twee museumzalen in te richten met eigen werk en kunst uit het museum. Kröller-Müller toont een overzicht van de laatste tien jaar van zijn werk.

Ongeveer een derde van de omzet van het kunstenaarscollectief, waar twintig mensen werken, bestaat uit opdrachten. Onlangs ontwierp Van Lieshout voor de Italiaanse koffieproducent Illy koffiekopjes. Ieder jaar vraagt Illy een aantal kunstenaars om een ontwerp te maken voor het witte espressokopje. Van Lieshout is de eerste Nederlandse kunstenaar die werd benaderd. Hij versierde de kopjes met organen, een belangrijk thema in zijn werk, waarin leef- en overleefsystemen centraal staan. ,,Ik werk graag met organen om iets te laten zien van de schoonheid van onze binnenkant en het systeem dat daarachter zit. Waarom ziet het er zo uit, waarom is het zo gemaakt? Dat zijn haast existentiële vragen.”

Het uitbeelden van organen kan heel klein en verfijnd zijn, zoals op de koffiekopjes, maar ook opgeblazen tot extreme proporties. Op de binnenplaats van museum Boijmans Van Beuningen staat deze zomer zijn Bar Rectum: een 8 meter lange en 2,5 m hoge bar met biertap in de vorm van een endeldarm, die via de anus betreden kan worden. Er is veel vraag naar dit orgaansculptuur, vertelt Van Lieshout. Bar Rectum was voor het eerst te zien op de kunstbeurs in Basel. Na afloop van de expositie bij Boijmans gaat de sculptuur waarschijnlijk nog naar de kunsttriënnale van Yokohama in Japan en vervolgens naar Mexico.

Daarvoor stond op de binnenplaats van Boijmans een ander kunstwerk van Van Lieshout: een Mercedes met kanon, maar dit werk is uitgeleend voor de expositie in Kröller-Müller. Wapens zijn ook een fascinatie van de kunstenaar. ,,Mijn werk gaat over de overlevingsstrijd van de mens, en daar horen ook wapens bij.”

Dat wordt niet altijd begrepen. Een paar jaar geleden viel de politie zijn atelier binnen in verband met de mogelijke aanwezigheid van wapens. Daarbij werd een mortierstuk in beslag genomen omdat dat niet van echt te onderscheiden was. „Ouwe koeien”, reageert de kunstenaar, waarover hij liever niet meer praat.

Dat geldt ook voor de reorganisatie die hij een jaar geleden moest doorvoeren om aan een faillissement te ontkomen. ,,We groeiden te hard en namen te veel opdrachten aan. Ik heb mijn zus erbij gehaald om me te adviseren. Verder heb ik veel gehad aan Joop van Caldenborgh, een liefhebber en verzamelaar van kunst maar ook een goede ondernemer – hij heeft een eigen bedrijf in de haven. Hij adviseerde me om het mes te zetten in de organisatie en veel kieskeuriger te zijn met het aannemen van werk. Ik heb tien mensen ontslagen, heb flink gesneden in de kosten en ben actiever op zoek gegaan naar opdrachtgevers. Daardoor komt er meer geld binnen, waardoor ik ook ruimte houd voor mijn vrije werk, wat erg belangrijk is voor ons imago. Ben ik meer ondernemer dan kunstenaar? Ach, elke kunstenaar is een ondernemer. Tachtig procent van je tijd ben je met andere zaken bezig, zoals het kopen van materiaal en dergelijke, dan met het pure scheppen. Met mijn handen werken doe ik niet meer, wel ben ik voortdurend aan het bedenken en tekenen en vervolgens stuur ik anderen aan om daar iets mee te doen.”

Voorlopig blijft hij in Rotterdam, een prima stad om te werken voor kunstenaars, al baalt hij wel van het kunstklimaat in Nederland. ,,Dit land is zo waanzinnig rijk, maar op kunstgebied mag het allemaal niks kosten. Ik was net in Oostenrijk – daar wonen nog geen 7 miljoen mensen, maar elk stadje heeft er een fatsoenlijk museum voor hedendaagse kunst. Wenen heeft er zelfs vier, kom daar eens om in dat knullige grachtendorp Amsterdam.

Nederland ziet niet het belang, ja ook het economische belang, in van goede kunst. Risico’s nemen durven we ook al niet in dit land, wat ook zijn weerslag heeft op de kunstwereld. Zelf hou ik wel van risico’s lopen, al kun je dan ook op je bek gaan.

Ik had mezelf aangeboden om de nieuwbouw van het Stedelijk Museum in Amsterdam te gaan doen. Nooit meer wat van gehoord. Zo’n risico durven ze natuurlijk niet te nemen. Had ik het gekund? Natuurlijk, als kunstenaar weet ik hoe een goed museum eruit moet zien: een eenvoudig gebouw, zodat de kunst alle ruimte en aandacht krijgt.” Ja, hij meent het serieus, ooit hoopt hij nog eens een museum te bouwen. Voor Boijmans ontwierp hij al de toiletten. Je moet ergens beginnen.

’Atelier van Lieshout: Happy Forest’, tot en met 2 november in Museum Kröller-Müller in Otterlo. Museum Kröller-Müller.
De expositie ’Triomf: man, macht en machine’ van AVL in Boijmans Van Beuningen in Rotterdam duurt tot en met 18 september. Boijmans Van Beuningen

Deel dit artikel