Assad krijg je niet zomaar weg

home

Iris Ludeker

© EPA

De cirkel rond de Syrische president Assad wordt kleiner. Deze week raakte hij bij een aanslag belangrijke sleutelfiguren van zijn regime kwijt. Is het einde van zijn macht nabij? Deskundigen betwijfelen het. 'Dit wordt een krachtmeting, een uitputtingsslag.'

De minister van Defensie, de onderminister van Defensie, het hoofd crisisoperaties. In één klap raakte het Syrische regime woensdag door een aanslag een groot deel van zijn veiligheidskabinet kwijt. Gisteren overleed ook nog eens de chef van alle inlichtingendiensten aan zijn verwondingen. De minister van Binnenlandse Zaken is gewond en mogelijk lang uitgeschakeld.

De grote vraag die iedereen die Syrië volgt nu bezighoudt, is: hoe hard komt deze klap aan? Kan president Basjar Assad het verlies van al deze sleutelfiguren dragen? Of is dit het begin van het einde voor een regime dat van meet af aan steunde op een klein groepje mensen rondom de president?

Gevoelige dreun
Voor Reinoud Leenders, een Syrië-expert die werkt aan de Universiteit van Amsterdam, is er weinig twijfel: dit is een gevoelige dreun voor het regime. De figuren die woensdag bijeen kwamen in het hoofdkwartier van Nationale Veiligheid waren daar immers niet voor de gezelligheid. Ze vergaderden zonder twijfel over de aanpak van een offensief dat opstandelingen enkele dagen eerder waren begonnen in Damascus.

"Praktisch heeft het regime nu een probleem", stelt Leenders. "Het verlies van deze belangrijke mensen bemoeilijkt de logistiek en planning van de repressie." Maar belangrijker is misschien wel de symboliek van de aanslag. "Uiteindelijk steunt dit regime op een nauwe cirkel van clan- en familieleden van Assad."

Onder de omgekomen toplieden bevond zich een aantal naaste vertrouwelingen van de president. Zoals de gisteren overleden inlichtingenchef Hisjam Bakhtiar - "een belangrijke figuur die zich heeft opgewerkt onder Basjar, en die verantwoordelijk was voor veel van de repressie."

Brein
Maar Assad zal vooral het verlies van Asif Sjawkat voelen, denkt Leenders. Sjawkat wordt niet alleen door veel analisten als het 'brein' van het regime beschouwd, maar eerst en vooral was hij de zwager van Assad - de man van diens zus Boesjra. "Sjawkats dood zal Assad onzeker maken. Want als ze Sjawkat kunnen raken, dan kunnen ze ook aan Assad zelf komen." Geruchten dat de president is uitgeweken naar havenstad Latakia en dat zijn vrouw Asma naar Rusland is gevlucht, wijzen ook op toegenomen angst in de hoogste regionen van de macht.

Sommige vooraanstaande analisten, zoals de Amerikaan Juan Cole, zien in de aanslag ook een poging om bepaalde groepen in de samenleving van het regime te doen afkeren. Minister van Defensie Daoed Rajiha was een van de weinige christenen in de top van Assads veiligheidsapparaat. Cole schreef deze week op zijn blog dat Rajiha's dood een boodschap van de (voornamelijk soennitische) rebellen was aan de christelijke minderheid - steun de opstand, want anders ben je er straks geweest.

Leenders nuanceert die opvatting. "De achtergrond van de slachtoffers lijkt me toeval, een bom maakt geen onderscheid." Bovendien was er onder de doden ook een alawiet (Sjawkat) en een soenniet (crisiscoördinator Hassan Toerkmani). De aanslag geeft eerder aan dat de top van het regime nog steeds steunt op vertegenwoordigers van alle geloofsrichtingen, en niet alleen op alawitische geloofsgenoten van de president.

Goede raad
Ook de nieuwe minister van Defensie is een soenniet, net als de minister van Binnenlandse Zaken. Hetzelfde geldt voor een aantal oudere adviseurs van Assad - mensen die vertrouwelingen waren van zijn vader, de oude dictator Hafez Assad. Assad junior riep hen deels terug van pensioen toen de opstand vorig jaar uitbrak, nadat hij ze eerder op een zijspoor had gezet. Hij kon alle goede raad gebruiken.

Maar dat de oude garde voor een deel uit soennieten bestaat, is niet zo belangrijk, meent Koos van Dam. "Dat is voor de bühne." Van veel meer betekenis is hun mentaliteit. "Ze geloven niet in toegeven of in politieke oplossingen", stelt de oud-diplomaat en kenner van de Syrische machtsverhoudingen. Dat is precies de reden waarom het conflict in Syrië zo uit de hand is gelopen.

Leenders maakt een kanttekening, want het regime van de oude Assad is niet dat van de nieuwe: "Hafez steunde meer op strategie, op verdeel en heers, op zijn eigen autoriteit. Basjar moest autoriteit ontlenen aan de mensen om hem heen." Dat laatste zorgt er ook voor dat Basjar niet de alleenheerser is die zijn vader wel was - wat het volgens Leenders des te moeilijker maakt om het regime een kopje kleiner te maken.

Triumviraat
Eigenlijk was er tot voor kort sprake van een triumviraat, met drie kapiteins op de plecht. Naast Basjar waren dat Sjawkat en Maher Assad, zijn jongere broer. Maher is de commandant van de Republikeinse Garde en de Vierde Divisie, de twee elite-eenheden die een hoofdrol spelen in het neerslaan van de opstand. Tijdens de 'verkiezing' die Basjar als president aan de macht bracht, ging er in Syrië dan ook de volgende grap: 'Stem voor één president, krijg er gratis twee extra bij!'

Na de dood van Sjawkat is er nu nog een duo aan de top over, en ook het netwerk direct daaromheen is aangetast. Toch denkt zowel Leenders als Van Dam dat het regime niet op instorten staat door het praktische verlies van een aantal topmensen. "Dit soort mensen kan vervangen worden", zegt Leenders. "Er zijn nog voldoende vertrouwelingen binnen het veiligheidsapparaat, mensen die bovendien bloed aan hun handen hebben, die geen uitweg hebben en die tot het gaatje gaan. Die aanslag is een gevoelige slag. Maar nog niet het einde."

Zelfs als er een paleiscoup wordt gepleegd (zie inzet), wil dat volgens Leenders niet zeggen dat de strijd snel is beslecht. "Een paleiscoup kan een implosie van het regime veroorzaken. Maar wat gebeurt daarna? De meeste opstandelingen zullen het niet op een akkoordje willen gooien met coupplegers. Het zal bijzonder messy worden."

Zakenmaffia
Ook de zakenmaffia, die het grootste deel van de Syrische economie in handen heeft, zal volgens Leenders het regime blijven steunen. Die bestaat uit een aantal, meest alawitische families, via familiebanden gelieerd aan Assad - de Mahloefs, de Hamsji's en de Akhras (de familie van Asma Assad). Zij voelen de gevolgen van internationale sancties. "Maar ze kunnen nergens heen."

Kleinere zakenlieden daarentegen, zouden zich wel tegen het regime kunnen gaan keren. Met de gevechten in Damascus ligt hun handel stil. "Zij hebben reden om te klagen", zegt Leenders. "Zij kunnen gaan nadenken of ze het regime willen blijven steunen, wat er gebeurt als het niet overleeft. Maar hun houding is op korte en zelfs middellange termijn niet doorslaggevend."

Ook Van Dam voorziet op korte termijn niet het ineenstorten van het regime. "Je moet je realiseren dat het patronagenetwerk rondom Assad niet alleen bestaat uit de top, maar uit duizenden mensen, vooral alawieten, die alles te verliezen hebben. Iedereen is bang voor wraak als de rebellen de macht grijpen." Hoe hecht dat netwerk is, blijkt wel uit het feit dat bijna niemand overloopt. Dat Mataf Tlas, een soennitische jeugdvriend van Assad en generaal in een van 's lands elite-eenheden, dat twee weken geleden wel deed, was dan ook groot nieuws.

Het is al met al een misverstand, meent Van Dam, om te denken dat militaire successen van de opstandelingen of internationale sancties, invloed zullen hebben op wat het regime doet. "Assad heeft nog steeds het leger onder controle en daarmee heeft hij de fysieke macht", zegt Van Dam. "Het rebellenleger kan wel ergens een grenspost innemen, maar dat heeft militair-strategisch niet zoveel te betekenen. En een VN-resolutie? Die zal geen enkel effect hebben, natuurlijk niet. Het is volstrekte onzin dat het regime zich iets zal aantrekken van een resolutie."

Dit is een strijd op leven en dood, wil Van Dam maar zeggen. Hij gelooft niet dat de geest terug in de fles kan. "Het is afgelopen, er is voor niemand meer een weg terug. Maar dat betekent niet dat het regime zegt 'We geven het op'. Het wordt een krachtmeting, een uitputtingsslag. Ik ben bang dat dit uitloopt op een burgeroorlog die voor iedereen desastreus is, en die jaren kan duren."

De vraag: wie pleegde de aanslag?

De aanslag van woensdag op het hoofdkwartier van Nationale Veiligheid werd nog dezelfde dag opgeëist door radicale islamisten én door het rebellenleger FSA. De obscure groep Liwa al-Islam stelde dat ze een zelfmoordaanslag had gepleegd, een lezing die direct werd overgenomen door de Syrische staatstelevisie.

Geen toeval, denkt analist Reinoud Leenders: "De impact van de aanslag hangt af van wie het gedaan heeft. Als het een aan Al-Kaida gelieerde groep is, dan blijft het een gevoelige slag voor het regime maar dan kan het de aanslag ook gebruiken voor de boodschap: na ons de islamitische heilstaat." Dat vooruitzicht ontneemt mensen om Assad en veel minderheden de lust om over te lopen.

Ook de FSA eiste de aanslag direct op - het rebellenleger zou een bom in de vergaderzaal hebben weten te smokkelen.

Leenders en oud-diplomaat Van Dam geloven niet dat de opstandelingen in staat zijn tot zo'n complexe operatie in het hol van de leeuw. "Of ze hebben hulp gekregen van binnenuit. Dat zou kunnen wijzen op een paleiscoup", zegt Leenders.

Lees verder na de advertentie

 
Er is geen weg terug: het wordt een krachtmeting, een uitputtingsslag

President Assad met zijn nieuwe minister van Defensie, Fahd Jasem al-Farij. © Reuters

 
Die aanslag is een gevoelige slag, maar niet het einde van het regime-Assad

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie