Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

ANTROPOLOGIE

home

SYBE RISPENS

'Die Dogon - letzte Bastion afrikanischer Mythen?', fototentoonstelling van Frank-Michael Arndt. Te zien tot en met 17 april 1995. Planetariumvoorstelling: 'Afrikanische Welten - Das Rütsel um ein afrikanisches Volk'. Zeiss Grossplanetarium, Prenzlauer Allee 80, 10405 Berlin. Toegang: 6,- DM. Catalogus: 'Rütsel um Sirius: das astronomische Geheimwissen der Dogon' door Dieter B. Hermann; Gesellschaft für Bildung und Technik, Berlin, 1994. 10,- DM.

Toen Griaule en Dieterlen bij de Dogon woonden, viel hen het bijzondere van die astronomische gegevens niet op. Pas twintig jaar later kregen zij in de gaten dat het hier ging om verbluffend nauwkeurige kennis over de helderste ster aan de hemel. In het Berlijnse Zeiss Grossplanetarium is nu een glimp op te vangen van het Siriusraadsel van de Dogon.

Van de ongeveer zesduizend met het blote oog zichtbare sterren heeft Sirius, belangrijkste ster van het sterrenbeeld Grote Hond en de helderste vaste ster aan de hemel, veel volkeren in haar ban gehouden. Hij werd bij de Egyptenaren als 'brenger van de overstroming' vereerd: de jaarlijkse opkomst van de ster in de morgenschemering viel er ongeveer samen met het buiten de oevers treden van de Nijl.

Op het eerste gezicht lijkt de mythologie van de Dogon daar verwant mee: Sirius bepaalt het precieze tijdstip van het belangrijke 'Sigui-feest', dat elke 60 jaar wordt gevierd ter vernieuwing van de wereld. Maar bij nadere bestudering is er toch iets heel merkwaardigs aan de hand: niet Sirius staat in het middelpunt van het Siguiritueel, maar een kleine ster die in een baan om Sirius beweegt en po tolo wordt genoemd. Po is het in West-Afrika als graan bekend staande gras Digitaria ('hongerrijst'). Van 'po tolo', de 'hongerrijstster' menen de Dogon dat het het kleinste van alle dingen is en de zwaarste van alle sterren.

Dat Sirius een begeleider heeft, is iets dat in Europa pas aan het begin van de vorige eeuw voor het eerst werd vermoed. De astronoom Friedrich Wilhelm Bessel had tijdens zijn telescoopwaarnemingen aan Sirius ontdekt dat de ster ten opzichte van de eigen baan kleine afwijkingen vertoonde. De afwijkingen waren zeer regelmatig en herhaalden zich precies eens in de vijftig jaar. Bessel kwam tot de toen zeer ongebruikelijke conclusie, dat er een onzichtbare ster in de buurt van Sirius moest staan, die de storingen in de baan veroorzaakte.

Tot zijn dood bleef Bessel van het bestaan van deze onzichtbare ster overtuigd, maar een direkt bewijs werd, bij toeval, pas in 1861 jaar later geleverd door de Amerikaanse instrumentmaker Alvan Clark. Om een zeer gevoelig telescoopobjectief te testen had hij het gericht op Sirius. Maar hoe hij zijn lenzen ook ontspiegelde en verbeterde, hij bleef naast Sirius een kleine lichtvlek zien: hij had de begeleider van Sirius gevonden, die de naam 'Sirius B' zou gaan krijgen.

De doorsnede van de ster bleek zeer klein: ongeveer vier keer zo groot als die van de aarde, en dat terwijl Sirius zelf ('Sirius A') zo groot is dat onze zon er makkelijk vier keer in past. Hoewel Sirius B daarmee een ruim vijftig keer kleinere doorsnede heeft als Sirius A bleken beide sterren toch even zwaar te zijn: de kleine begeleider moest een onvoorstelbaar hoge dichtheid hebben.

Voor een volk in het zuidoosten van Mali, dat nog nooit van Bessel en Clark gehoord had, niets wist over 'witte dwergen' (kleine sterren met een hoge dichtheid) en bovenal geen beschikking had over telescopen, weten de Dogon wel erg veel over de begeleider van Sirius.

Zo is er van de omloopbaan van 'po tolo' zelfs een afbeelding voorhanden. Ze is gevonden in een troonzaal van een huis voor priesters in Arou en is aangebracht met een verf uit gierstebrij. Volgens de afbeelding beweegt Sirius B zich in een ovaalvormige baan om de hoofdster. Opmerkelijk hieraan is dat Sirius A niet in het midden van de ovaal staat, maar in een van de brandpunten. De Dogon lijken keurig rekening te hebben gehouden met de eerste wet van Johannes Kepler, die zegt dat een planeetbaan ellipsvormig is, en dat in een van de brandpunten van de ellips de zon staat.

Van de omlooptijd vermelden de Dogon dat die “niet minder dan vijftig jaar” is, iets wat uitstekend overeenkomt met de waarnemingen van Bessel. Vergelijkt men de relatieve bewegingen van Sirius A en Sirius B volgens tekeningen van de Dogon met die van moderne berekeningen, dan laten zich opmerkelijke overeenkomsten zien. “Onopgelost is de vraag”, schreven Griaule en Dieterlen, “hoe mensen zonder astronomische instrumenten iets kunnen afweten van de bewegingen en eigenschappen van hemellichamen die onzichtbaar zijn”.

Het raadsel inspireerde de Amerikaanse oriëntalist Robert Temple in de jaren zeventig tot het schrijven van een dik boek. Na tien jaar onderzoek was zijn verklaring verbluffend eenvoudig: de astronomische kennis van de Dogon, schreef Temple, kan alleen maar afkomstig zijn van buitenaardse bezoekers die bij hun laatste visite - enkele duizenden jaren geleden - de kennis over Sirius B hebben achtergelaten. Dat ze daarbij uitgerekend aan Sirius zoveel aandacht hadden geschonken, was logisch: de gasten waren afkomstig van een planeet uit het Siriussysteem.

In de schets die het Berlijnse Zeiss Grossplanetarium geeft van het astronomische weten van de Dogon, worden de voeten vaster op de grond gehouden. In deze versie van het verhaal hebben aardbewoners uit Europa de astronomische kennis meegebracht naar Afrika, waarna die in de mythologie van de Dogon terecht is gekomen.

Maar is het aannemelijk te maken dat er sprake is geweest van zo'n culturele transfer? Als kandidaat voor een westerse bezoeker komt alleen iemand in aanmerking die een bovengemiddelde astronomische kennis moet hebben gehad èn ruim voor de komst van de beide Franse etnologen in de buurt van de Dogon moet zijn geweest. Hebben zich aan het eind van de vorige eeuw dan Jezuïtenpaters of astronomen aan een reis door West-Afrika gewaagd?

Terug naar de vierde april van het jaar 1893. Op die dag was er in West-Afrika een totale zonsverduistering. Zijn daar westerse astronomen op af gekomen? En hadden die contact met de Dogon?

Het antwoord op de eerste vraag is ja: in het archief van de Hongaarse Academie van wetenschappen is enkele jaren geleden een reisverslag teruggevonden van een astronomische expeditie naar het kleine Senegalese dorp Foundiougne. Doel van de onderneming was om “de zonsverduistering in Senegal te bestuderen”.

Of er contact is geweest met de Dogon is een stuk lastiger uit te maken. Allereerst is problematisch dat Senegal een stuk ten westen van het Dogongebied ligt. Direct contact met de Dogon is dus uit te sluiten. Op zichzelf is dat niet een onoverkomelijk bezwaar: Dieterlen beschrijft een zevenjaarlijks ceremonieel, waarbij de volken uit Noordwest-Afrika elkaar ontmoeten en in een vijf dagen durend feest elkaar de belangrijkste mythen reciteren. Ook de Dogon zijn hier van de partij, dus het is goed mogelijk dat de kennis rond Sirius op zo'n bijeenkomst is verworven.

Of de astronomen tijdens hun bezoek werkelijk met de inlandse bevolking over de laatste stand van de westerse astronomie hebben gesproken, zal wel altijd duister blijven. Het reisbericht van de expeditie uit 1893 heeft het over heel andere dingen: “De eerste dag van onze landing was de ergste die wij zouden meemaken. De noordoostenwind begon tegen tien uur 's ochtends en bracht een verzengende hitte in de woestijn. Een van de assistenten werd ziek en wij vroegen ons af of we het zouden riskeren om met het uitladen van de instrumenten te beginnen.”

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.