Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

ANC worstelt nog steeds met 'nieuwe' status

Home

Niels Posthumus

ANC-aanhangers zingen en dansen, voorafgaand aan het 53ste nationale partijcongres in Mangaung, Zuid-Afrika © EPA

De kerk in Bloemfontein waar het ANC (of eigenlijk zijn voorloper SANNC) in 1912 werd opgericht, staat er keurig opgeknapt bij. "Het is eigenlijk slechts een deel van die kerk", moet Tebogo Mohlakane-Mafereka toegeven. Hij is hoofd educatie van het Nationaal Museum in de Zuid-Afrikaanse stad. De rest is begin jaren veertig platgewalst, samen met de hele zwarte wijk Waaihoek. De blanke regering wilde op de plek een nieuwe elektriciteitscentrale bouwen. De bewoners werden zonder pardon verplaatst naar townships aan de rand van de stad. Zo ging dat destijds in Zuid-Afrika.

Pal achter de gerestaureerde kerk rijzen dan ook vier betonnen schoorstenen op. De centrale werkt niet meer. Sinds kort zijn de fabriekspijpen versierd met enorme foto's van de voormalige presidenten van het ANC, ter ere van het honderdjarig bestaan van de voormalige bevrijdingsbeweging. Ook de huidige leider, Jacob Zuma, hangt ertussen.

Zuma hoopt zijn leiderschap van het ANC deze week in Bloemfontein met vijf jaar te verlengen. Hij verdedigt zijn partijpresidentschap op de ANC Conferentie, die gisteren op een kleine kilometer van de geboortekerk van het ANC van start ging in de Central University of Technology Free State. Wordt hij herkozen als partijleider, dan is de kans groot dat dit hem ook een tweede termijn als president van Zuid-Afrika oplevert. Het staat namelijk min of meer vast dat het ANC bij de verkiezingen van volgend jaar opnieuw een meerderheid van de stemmen krijgt. Het ANC regeert al sinds de afschaffing van de apartheid alleen het land - achttien jaar lang. De ANC Conferentie deze week is dus minstens zo belangrijk voor de politieke toekomst van Zuid-Afrika als de daadwerkelijke verkiezingen.

Democratie
Toch doet het feit dat slechts een paar duizend ANC-leden deze week de facto de president van het land kiezen niets af aan het democratisch gehalte van Zuid-Afrika, bezweren Daryl Glaser en Piet Croucamp. De eerste is hoogleraar politicologie aan de Witswatersrand University, de tweede aan de University of Johannesburg. "Zuid-Afrika is en blijft een democratie zo lang er eerlijke verkiezingen worden gehouden", stelt Glaser. En Croucamp: "Als meer dan de helft van de kiezers op het ANC stemt, dan is een ANC-regering simpelweg wat de kiezers willen. Daar is niets ondemocratisch aan."

Toch lijkt het er op dat steeds minder Zuid-Afrikanen werkelijk een nieuwe ANC-regering willen. Meer en meer (vooral zwarte) kiezers stemmen niet langer. Zij hebben het geloof in de politiek na achttien jaar alweer verloren. "Veel teleurgestelde ANC-stemmers vrezen dat andere partijen het nog slechter zullen doen", zegt Mohlakane-Mafereka. Dus blijven zij maar thuis tijdens verkiezingen.

In deze groep thuisblijvers schuilt desalniettemin het grootste gevaar voor het ANC, denkt Croucamp. Hij verwacht dat de regeringspartij het al bij de verkiezingen in 2019 best eens lastig kan krijgen. "Je ziet altijd dat als mensen teleurgesteld raken in hun partij, zij zich eerst van de politiek in zijn geheel afkeren. Op dat punt bevindt Zuid-Afrika zich nu. Maar zodra een nieuwe partij opduikt die hen wél weer weet aan te spreken, keren de afgehaakte kiezers massaal terug. Dan heeft het ANC een probleem." Een coalitie van oppositiepartijen kan het ANC dan verslaan, denkt Croucamp. "Vergeet niet dat dit op provinciaal niveau al twee keer is gebeurd: in de Westkaap en in Kwazulu-Natal."

Glaser verwacht bovendien dat het ANC voorlopig nog wel even zal blijven doormodderen. "De partij zal zich van crisis naar crisis slepen", voorspelt hij. Het rommelt al tijden binnen de partij. Het meest in het oog springende voorbeeld was het tumultueuze wegstemmen van president Thabo Mbeki tijdens de ANC Conferentie van 2007. Maar ook Zuma, die toen de grote winnaar was, is nu inzet van interne strijd.

Coalitie
Al dit interne geruzie hoeft niet te verbazen. Nelson Mandela zei jaren geleden al dat het ANC eigenlijk nooit echt een politieke partij is geweest. "Het ANC is een coalitie", stelde hij. "Sommigen van ons hangen het vrijemarktdenken aan, anderen socialisme. Sommigen zijn conservatief, anderen juist liberaal. Wij zijn slechts verenigd in onze wens discriminatie en onderdrukking te bestrijden." Maar juist dat gezamenlijke doel heeft het ANC begin jaren negentig verwezenlijkt. Niet vreemd dus dat daarna de onderlinge verschillen zijn gaan opspelen.

Ook al omdat de rol die het ANC in de Zuid-Afrika speelt sinds de afschaffing van apartheid nadrukkelijk is gewijzigd. Van een bevrijdingsbeweging is het ANC in 1994 een regeringspartij geworden. Het ene deel van de ANC-leden kan daar maar niet aan wennen, een ander deel wil juist vooruit. Ook dat geeft wrijving. "Het ANC nog minstens zo sterk een bevrijdingsbeweging als een politieke partij", meent Glaser. Je ziet dat volgens hem onder meer aan het feit dat het ANC een zeer autoritair geleide partij is: de structuur als militante vrijheidsbeweging.

Ook Croucamp signaleert deze twee stromingen binnen het ANC. Zelden zijn die zo duidelijk te onderscheiden als deze week, zegt hij. "Het ANC is een moderne politieke partij, maar de conferentie deze week is een typisch ritueel uit de tijd van de bevrijdingsbeweging. Toen het ANC illegaal was, was onderling vertrouwen belangrijker dan democratische legitimiteit. Dat idee is blijven hangen. De conferentie is dan ook echt een ons-kent-ons-ontmoeting. Deelnemers komen niet naar Bloemfontein om hun politieke leider te kiezen, maar om een soort hoogste beschermheer aan te wijzen, iemand die hen toegang verschaft tot overheidsdiensten en -middelen. De conferentie is daarmee typerend voor de corruptie in Zuid-Afrika. Conferentiedeelnemers hebben allemaal veel te danken aan het ANC. Hun huis bijvoorbeeld. Of hun baan. Het is ouderwetse, wat primitieve vriendjespolitiek. Maar na de conferentie neemt de partijtop weer voor vijf jaar de leiding en wordt er gewoon weer politieke bedreven zoals als in elke andere democratie."

Werkloos
Ondertussen groeit de onvrede onder de ANC-aanhang die geen deel uitmaakt van dit clientèlesysteem binnen de politieke partij echter gewoon door. Corruptie en slechte dienstverlening staan bovenaan het lijstje ergernissen. "Veel mensen zijn werkloos, ook veel ANC-kiezers", zegt Mohlakane-Mafereka. "Ze zijn het zat dat hun leiders zich verrijken, terwijl zij het gevoel hebben te worden onderdrukt. Weliswaar niet meer politiek via apartheid, maar wel economisch."

Maar Croucamp voorspelt dat de problemen voor het ANC niet zozeer van die arme onderklasse zullen komen, maar van de sinds 1994 snel opgekomen zwarte middenklasse. "Deze is nu al groter dan de blanke middenklasse", zegt hij. "En zij is het meest kritisch. De zwarte middenklasse in Zuid-Afrika wil niet worden geassocieerd met 'typische Afrikaanse' problemen als een falende en corrupte overheid. Zij schamen zich daarvoor. En als middenklasse heeft zij de intellectuele en financiële capaciteiten om haar onvrede ook echt te uiten."

De afsplitsing van de partij COPE, voorafgaand aan de vorige verkiezingen, liet al zien waar de groep toe in staat is. COPE haalde bij zijn eerste verkiezingsdeelname nationaal direct ruim 7 procent van de stemmen. "Praktisch allemaal stemmen uit de zwarte middenklasse en verspreid over het hele land", stelt Croucamp. Als de partij niet meteen na de verkiezingen ten onder was gegaan aan interne conflicten had COPE volgens hem zomaar door kunnen groeien richting de 20 procent. Een coalitie met de grotendeels blanke oppositiepartij DA had in dat geval misschien volgend jaar al tot de mogelijkheden behoord.

Nooit afgerekend op fouten
Glaser ziet een dergelijke grotere politieke concurrentie voor het ANC liever vandaag dan morgen gestalte krijgen. Want de politieke dominantie van het ANC doet weliswaar niets af aan het systeem van democratie, maar het is wel schadelijk voor het overheidsbeleid. "Mensen stemmen op het ANC vanwege de historie van die partij als raciale bevrijdingsbeweging", legt hij uit, "niet vanuit ideologische motieven of op basis van een oordeel over de kwaliteit van afgekondigde maatregelen. Dat resulteert in een regering die nooit wordt afgerekend op zijn fouten."

Het probleem is dat Zuid-Afrika in 1994 heeft gekozen voor een politiek systeem dat zich met name richt op representativiteit, vult Croucamp aan. Een systeem dat ervoor zorgt dat elke minderheid een stem heeft in het parlement. Dat was gezien de geschiedenis van apartheid een logisch besluit, maar het is ten koste gegaan van de verantwoording die partijen dienen af te leggen aan hun kiezers. Dat zou meer in balans moeten worden gebracht. Maar het ANC stopt daar niet veel energie in. "Politici willen juist liever géén verantwoording afleggen voor teleurstellend beleid", lacht Croucamp. "Maar alleen politici kunnen de politieke structuur van het land veranderen." Het is een patstelling.

En dus blijft alles zoals het is, tot de onvrede over het beleid van het ANC op een dag zo groot is dat de partij plots zijn meerderheid in het parlement verliest. Pas dan zal het ANC echt worden getest als moderne politieke partij en zich waarschijnlijk eindelijk ontdoen van alle ondemocratische elementen uit zijn tijd als bevrijdingsbeweging. "Tot op heden gelooft het ANC echter nog altijd niet fundamenteel in het systeem van de liberale democratie", stelt Glaser. "Dat wil overigens niet zeggen dat zij die liberale democratie wil afschaffen. Maar het betekent wel dat de liberale democratie ook niet helemaal veilig is in haar handen. Dat zie je aan pogingen om mediavrijheid in te perken en de rechterlijke macht te beïnvloeden. De democratie van Zuid-Afrika is dus zeker wel een bedreigde democratie."

Lees verder na de advertentie

Partijbestuur net zo belangrijk als partijleider
In Bloemfontein (tegenwoordig ook wel Mangaung genoemd) beslissen deze week 4.500 partijgedelegeerden wie de komende vijf jaar de president van het ANC wordt. De strijd gaat tussen president Jacob Zuma en de wat fletsere maar meer principiële vicepresident Kgalema Motlanthe. Uit polls blijkt dat Zuma ruimschoots zal winnen.

Op de ANC Conferentie wordt ook het partijbestuur (National Executive Committee) gekozen. De topvijf uit dat bestuur kan besluiten dat de op de conferentie gekozen partijleider volgend jaar niet de presidentskandidaat van het ANC zal zijn. Als Zuma binnen de NEC-top drie of meer tegenstanders ontmoet, kan hij alsnog aan de kant worden geschoven.

Zuma's populariteit is de laatste tijd behoorlijk geslonken. "We willen verandering", zegt een ANC-gedelegeerde uit Pretoria. En ook Nio Mohloki uit Bloemfontein, een doorsnee ANC-kiezer, zegt: "Zuma is corrupt en een slechte leider." Maar More Mokobane stelt: "Hij verdient een tweede termijn. Hij is waardig omgegaan met de kritiek."

Deel dit artikel