Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Amerika is de cipier van zwarten

Home

SYBILLA CLAUS

zwart amerika | interview | Een hard, maar fantasierijk boek over slavernij werd een bestseller. Auteur Colson Whitehead: 'Het was een hele mooie tijd. En toen kwam Trump.'

De leesclub van Oprah Winfrey had een tijdje liggen dutten. Maar toen de tv-presentatrice in augustus de draad weer oppakte, was zij driedubbel enthousiast. Zij raadde heel Amerika het boek 'De Ondergrondse Spoorweg' aan van auteur Colson Whitehead (47). "En koop er maar gelijk twee, eentje om weg te geven", zegt zij in een video, "want dit is zo goed dat je er met iemand anders over zult willen praten."


Het is Whiteheads achtste boek, en hij heeft al diverse eervolle vermeldingen en schrijfbeurzen op zijn naam staan. Maar bij Oprah mogen optreden betekent toch voor elke sterveling dé grote doorbraak.


In het grootste geheim werd een extra oplage gedrukt, elk exemplaar voorzien van die onbetaalbare Oprah's Book Club sticker.


Uit het niets knalde 'De Ondergrondse Spoorweg' naar nummer vier op The New York Times-bestsellerlijst. De recensies zijn allemaal even lovend en inmiddels zijn er een half miljoen exemplaren verkocht en ligt er een Nederlandse vertaling.


"Ja, dat waren een paar hele mooie maanden", reflecteert de schrijver in een hotel in de Haagse binnenstad, waar hij een van de sterren is op literatuurfestival Winternachten. En daarna? "Toen kwam Trump."


In interviews wijst de man met de lange dreadlocks vóór de Amerikaanse verkiezingen al op de gelijkenis tussen de sfeer bij speeches van Donald Trump en die bij de lynchpartijen in zijn boek. "Die waren in het echt ook een publiek spektakel. Wist je dat het zelfs een hype was daar ansichtkaarten van te maken? Dan kon je op de achterkant schrijven: Wish you were here!"


Net zoals president Obama symbool stond voor de progressie van Amerika en zijn zwarte burgers, zo is Trump ook heel symbolisch voor de terugkeer naar witte suprematie, meent Whitehead. "En voor de witte angst voor de snel verkleurende bevolking. Zijn aanroepen van racistische en misogyne tendensen was uiterst succesvol."


De Trump-slogan Make America Great Again heeft voor Whitehead "als zwart mens geen betekenis". "Wanneer was het dan zo geweldig? Allemaal fantasie. Die hele Verklaring van Onafhankelijkheid over gelijkheid was een leugen. Toch is dat het heilige document waar wij voor staan. Wij identificeren ons als een land voor vrije mensen. Ook toen een groot deel van de inwoners in slavernij leefde. Ook nu we een staat zijn die zwarten massaal opsluit. De belangrijkste kracht achter integratie is onroerend goed. Omdat de huizen in Harlem goedkoper zijn, wordt de zwarte hoofdstad van de natie nu gemengd."


Mogen we nu weer over mijn boek praten?, oppert de schrijver, 'want ik ben geen autoriteit op het gebied van zwart zijn'.


Harriet Tubman, de ontsnapte slavin die vorig jaar een verkiezing won om op het nieuwe 20-dollarbiljet te verschijnen - tenminste als de nieuwe president daar geen stokje voor steekt - is hét gezicht bij die Ondergrondse Spoorweg. Dat is een metafoor voor de ontsnappingsroutes van zuidelijke plantages ontvluchte slaven naar het vrijere noorden. Zelf ging Tubman met gevaar voor eigen leven diverse malen terug om andere slaven naar het noorden te begeleiden. Whitehead, die eerder een bestseller had met horror over zombies in New York en in zijn werk graag futuristische uitstapjes maakt, verandert die metafoor in een echt treinstelsel.


"Mensen zijn vaak verward als ze het begrip uit de 19de eeuw horen, en denken dat het echt een geheime metro was. Dat bracht mij op het idee." In de roman over Cora, de jonge slavin in het Georgia van 1850, die aanvankelijk niets wil weten van weglopen, past de trap naar de donkere tunnel beneden zó naadloos in het verhaal, dat de lezer gaat twijfelen en Wikipedia aanklikt: hoe zat het ook alweer met die Underground Railroad?


De taal die Whitehead gebruikt in zijn slavernij-epos is feitelijk en hard. De woorden van de witte slavenhouders spatten op je af: nikkertjes, fokken, dekhengst, drachtig, werpen. "Die taal gebruikten zij om slaven te ontmenselijken. Als bronnen las ik online opsporingsbiljetten voor weggelopen slaven en de duizenden levensgeschiedenissen van ex-slaven die in de jaren dertig in opdracht van president Roosevelt zijn geïnterviewd. Ook de slaven zelf praatten afstandelijk, terloops over zaken die voor ons onvoorstelbaar zijn.


'Mijn moeder werd doodgeslagen.' 'Mijn moeder werd verkocht, en de volgende dag ging ik weer aan het werk.' Voor hun was een afranseling dagelijkse gebeurtenis, dus vertellen ze daarover op vlakke toon." 'Master gaf Jimmy een pak slaag dat hij nooit zou vergeten.'


Waarom schreef u het boek nu pas?


"Het ontkiemde in mijn hoofd al in 2000. Maar het leek zo'n project, dat durfde ik toen niet aan. Door de jaren heen veranderde de hoofdpersoon van een man, via een kind naar een jonge vrouw die haar moeder zoekt." Whitehead is tevreden dat hij het werk zo lang liet rijpen. "Ik was klaar met het surrealistische. Ik kan nu droger schrijven en ben niet meer zo op mezelf gericht. Inmiddels heb ik twee kinderen en meer empathie. Gruwelijk, hoe een gezin uit elkaar getrokken kon worden."


Hij vond het ook niet makkelijk om protagonist Cora te laten doormaken wat zij moet doormaken. Een 14-jarig meisje op een plantage 'wordt natuurlijk verkracht'. Whitehead heeft van vaders zijde Indiaans bloed en van moeders zijde Ierse genen. Net zo genuanceerd als zijn eigen afkomst zet hij de onderdrukking neer. "Het is een ideaalbeeld dat er veel saamhorigheid was onder slaven. Hoe zou dat kunnen als je dag in dag uit getraumatiseerd wordt?"


Dus wemelt het niet alleen van premiejagers en lynchers maar ook van zwarte verklikkers, verraders en verkrachters. En helpen er bij de Ondergrondse Spoorweg ook witte burgers mee, die hun menselijkheid soms met de dood bekopen.


Maanden brengt Cora schuilend op een vliering door, van waaruit zij elke vrijdag kan zien hoe de blanken uitlopen voor een lynchpartij in het stadspark. Die scènes doen natuurlijk denken aan Anne Frank. Whitehead wilde expliciet een link met nazisme leggen. Maar eigenlijk is Cora's onderduik gebaseerd op slavin Harriet Jacobs die zeven jaar op een zolder verborgen zat.


Het begin over de katoenplantage in Georgia is het meest realistisch. Maar Whitehead kon toch het klutsen van tijden en gebieden niet laten. Zoals in het boek 'Gullivers Reizen' voert hij een experiment uit: in elke deelstaat waar Cora op haar vlucht belandt, bestaan andere rassenwetten, andere kansen en gevaren. In zijn missie om over de feiten te getuigen, gebruikt hij karakters die soms niet terugkomen.


"Dat maakt mij niets uit", glimlacht hij. Belangrijker is dat lezers zwarte onderdrukking leren kennen in al haar facetten. De levende Afrikanen in een museum. De medische testen op slaven en vrije zwarten door witte artsen, zoals het opzettelijk verspreiden van syfilis, sterilisaties en het stelen van lijken voor medische scholen.


Bereikt uw boek ook degenen die weinig weten over slavernij?


"Oja. Die wordt op scholen namelijk in één uur afgedaan, althans in mijn tijd. Dus ik krijg na voorlees-sessies inderdaad te horen: 'Ik wist niet dat slavernij zo wreed was'." Steeds roept het boek associaties met nu op. Is er verschil tussen huisinvallen bij zwarten door slavenjagers toen en door huidige ME-agenten? Voor wie is er nu vrijheid?, schreeuwt Whitehead je tussen de regels toe. Amerika blijft voor zwarten een cipier, schrijft hij. "Als je Amerika wilt begrijpen, is dat slavernij."


BlackLivesMatter, de aandacht voor politiegeweld tegen zwarte Amerikanen, de vernietigende onderzoeken vanuit Washington D.C. naar racisme bij lokale politiekorpsen, het nieuwe pad naar strafrechthervorming dat Obama was ingeslagen, het was slechts een begin op weg naar gelijkheid. Hoe dat verder gaat onder Trump? "Hij vindt precies het tegenovergestelde." Obama benoemde twee keer een zwarte minister van justitie. "De justitieminister van Trump heeft juist een verschrikkelijk verleden qua mensenrechten. We gaan 50 jaar terug. Afschuwelijk."

Deel dit artikel