Alkmaarse orgels prachtig geportretteerd

home

CHRISTO LELIE

Een bijzondere dvd/cd over de orgels van de Alkmaarse Sint Laurenskerk biedt een inkijkje in de Hollandse orgelbouw uit de Gouden Eeuw.

Alleen als het zaterdag regent", was het antwoord van de befaamde organist Helmuth Walcha op de vraag of hij een excursie wilde maken naar het Van Hagerbeer/Schnitger-orgel in de Grote Sint Laurenskerk te Alkmaar. Die vraag werd hem in 1956 gesteld door collega Fenner Douglas, toen die Walcha toevallig tijdens een zomervakantie op een Noord-Hollands strand tegenkwam. Omdat het die zaterdag inderdaad pijpestelen regende, zou het Alkmaarse orgel wereldfaam krijgen: Walcha werd namelijk diep geraakt door de historische klank van het orgel en nam er dat jaar nog de elpee op met 'Die Kunst der Fuge' van J.S. Bach, waarmee hij internationale furore maakte. Het Alkmaarse orgel stond meteen op de wereldkaart.

Dit verhaal komt voor op de schitterende dvd/cd 'Alkmaar, The Organs of the Laurenskerk' van filmmaker Will Fraser, die eerder soortgelijke producties uitbracht over de orgels van Cavaillé-Coll en over de Schnitger-orgels in Groningen. De dvd bevat een documentaire over de beide orgels in de Laurenskerk en brengt deze in context met twee vergelijkbare zeventiende-eeuwse stadsorgels in Leiden (Pieterskerk) en Amsterdam (Nieuwe Kerk). Hierin schetsen beide organisten van de Laurenskerk, Pieter van Dijk en Frank van Wijk, de geschiedenis en muzikale bijzonderheden van deze instrumenten en die van de Hollandse orgelbouw uit de Gouden Eeuw. In de documentaire klinken uitsluitend fragmenten, maar elders op de dvd en op de bijgevoegde cd worden de stukken compleet uitgevoerd door Van Dijk en Van Wijk en door de titularissen van de Leidse Pieterskerk (Leo van Doeselaar) en de Amsterdamse Nieuwe Kerk (Bernard Winsemius). De vier organisten geven ook registerdemonstraties op 'hun' orgels. Verder komen orgelkenners (Frits Elshout, directeur van Flentrop Orgelbouw, en orgelkenner Cor Edskes) en kunsthistorici aan het woord. Dat het historische instrument nog altijd actueel is, blijkt aan het slot waarin een werk van de voorlaatste organist van de Laurenskerk, Piet Kee, wordt uitgevoerd en door de componist toegelicht.

De dvd opent met een portret van het Alkmaarse koororgel. In 1511 gebouwd door Jan van Covelens is dit het oudst bespeelbare van ons land, dat bovendien relatief gaaf bewaard is. Het is klein van opzet, maar groot van klank en perfect geschikt voor de muziek van Jan Pieterszoon Sweelinck. Wat een bijzondere klankwereld gaat er open als de vijfhonderd jaar oude pijpen ervan tot klinken worden gebracht!

Het grote orgel werd in 1646 door het familiebedrijf Van Hagerbeer gebouwd. Er was behoefte aan een groot orgel, toen kerkzang met orgelbegeleiding werd toegestaan (nadat dit sinds de Reformatie verboden was geweest), maar ook aan een pronkstuk om de stadsorgels uit de andere Hollandse steden naar de kroon te steken. Kosten noch moeite werden gespaard: Hollands beroemdste architect Jacob van Campen ontwierp de spectaculaire orgelkas met zijn fraai beschilderde luiken. Het orgel kreeg een ongekend grote dispositie en het Van Hagerbeer-orgel gold als een van de 'wereldwonderen' van de Republiek.

In 1722 kreeg de Laurenskerk een nieuwe organist: Gerardus Havingha, zoon van de organist van het Arp Schnitger-orgel in de Groningse Martinikerk, een Noord-Duits instrument met een grote pedaaldispositie. In de Hollandse orgelbouw had het pedaal nog zeer weinig mogelijkheden. Havingha was daarom teleurgesteld over het orgel dat hij in Alkmaar ging bespelen. Hij wist voor elkaar te krijgen dat de zoon van Arp Schnitger, Frans Caspar, opdracht kreeg het Van Hagerbeer-orgel geheel om te bouwen tot een Noord-Duits barokorgel. Zo ontstond in 1725 een orgel, ideaal voor de muziek van Bach, en daardoor uniek in Holland.

Omdat de oorspronkelijke klank van de Van Hagerbeers door Schnitgers ombouw verstomde, wordt op de dvd uitgeweken naar de Pieterskerk te Leiden. Daar werkten de Van Hagerbeers aan de (om)bouw van het grote orgel in dezelfde jaren waarin in Alkmaar het orgel door hen werd gebouwd. Het Leidse instrument laat horen hoe het Alkmaarse orgel voor Schnitgers modernisering klonk.

Deze productie biedt orgelliefhebbers een schat aan informatie en muziekgenot. In hun literatuurspel en improvisaties openen de vier organisten de klankwereld van enkele van de belangrijkste monumenten van zeventiende- en achttiende-eeuwse orgelmonumenten van Europa.

HHHHH

Fugue State Films FSFDVD008

www.fuguestatefilms.co.uk

De hele zomer door zijn er orgelconcerten in de Grote Sint Laurenskerk in Alkmaar. Op woensdagavonden spelen verschillende organisten tijdens de 'zomeravondconcerten', op vrijdagen zijn er om 12.00 en om 13.00 gratis concerten van een half uur. Info. www.grotekerk-alkmaar.nl

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie