Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Alain Finkielkraut: 'Frankrijk is bezig zichzelf te vergeten'

Home

Kleis Jager

© Eric Fougere, HH
Interview

De Franse denker Alain Finkielkraut buigt zich in zijn nieuwe boek 'L'identité malheureuse' over de Franse identiteit. Een explosief thema, nu het nationalistische Front National van Marine Le Pen stijgt in de kiezersgunst.

Alain Finkielkraut ontvangt bij hem thuis, in het deftige zesde arrondissement in Parijs. Een behaaglijk appartement met veel kunst en overal boeken, in kasten en op tafels. In een veelbekeken tv-show op de late zaterdagavond vroeg hij een assistente onlangs om een stapeltje boeken dat hij op de grimetafel had laten liggen. Het werd hem snel nagebracht, want hij kan niet zonder de zekerheid snel een passage te kunnen opslaan om zijn betoog kracht bij te zetten. Ook nu, in zijn eigen huiskamer, een mix van modern en klassiek, staat hij af en toe op van de divan om een citaat te zoeken.

Het laatste boek van de filosoof, die bekend staat als een elitaire nostalgicus of reactionair, werd vrijwel alom slecht ontvangen. Alleen al de term 'nationale identiteit' klinkt hoogst verdacht, Finkielkraut speelt met vuur, is geobsedeerd door immigratie, geeft de verkeerde antwoorden op de verkeerde vragen.

Maar commercieel gesproken is het boek een succes, het steeg onmiddellijk naar de top van de non-fictielijsten. Waarschijnlijk een teken dat het publiek minder moeite heeft met de vraag 'wie zijn wij?' dan de media. Die lijken in Frankrijk steeds meer verlamd door de angst Marine Le Pen van het Front National in de kaart te spelen.

"Ik had die reacties wel verwacht", zucht Finkielkraut. "Maar", vervolgt hij met zijn karakteristieke gepijnigde gezichtsuitdrukking, "het zou dom zijn de vraag wat de immigratie betekent voor de identiteit van een land over te laten aan Le Pen."

Ook heel dom volgens Finkielkraut: de manier waarop een groot deel van links het opneemt voor het Roma-meisje Leonarda Dibrani, dat onlangs met haar uitgeprocedeerde familie werd uitgezet. Duizenden scholieren gingen de straat op voor de terugkeer van de Dibrani's. Maar niemand sprak over dit gezin dat vooral opviel door de onwil om te integreren.

Waarom maakt men zich zo druk over deze familie? Wat zegt dat volgens u over Frankrijk?
"Dat scholieren voor Leonarda de straat opgaan, dat ze spandoeken maken waarop staat 'De jeugd kent geen grenzen', dat is allemaal heel normaal. Maar adolescenten zijn ontheven van elke vorm van burgerlijke of materiële verantwoordelijkheid, het zijn engelen. Wat erg is aan deze affaire, is dat zoveel volwassenen die vrijblijvende engelachtigheid verheffen tot moreel criterium. President Hollande, een kampioen van politieke evenwichtskunst, is gezwicht voor de druk. Hij deed een onwaarschijnlijke poging om verantwoordelijkheidsethiek, waarbij het gaat om de gevolgen die een maatregel heeft, te verbinden met gezindheidsethiek, dat draait om overtuigingen: hij bood Leonarda aan terug te komen, zonder haar familie. En niemand was tevreden.

Hij had natuurlijk voet bij stuk moeten houden, steunend op het rapport dat de regering liet maken over de uitzetting. Daaruit blijkt dat meneer Dibrani na jarenlang verblijf in Italië zonder ooit te werken naar Frankrijk vertrok omdat de sociale voorzieningen hem hier beter leken. In Frankrijk weigerde hij banen die hem werden aangeboden en maakte hij zich schuldig aan inbraak. Leonarda spijbelde heel veel. Het appartement dat de Franse staat hem had aangeboden wordt nu opgeknapt; hij bleek het onbewoonbaar te hebben gemaakt.

Lees verder na de advertentie

 
Het zou dom zijn de vraag wat de immigratie betekent voor de identiteit van een land over te laten aan Le Pen
Alain Finkielkraut

We zijn het gezin Dibrani niets schuldig, alle beroepsmogelijkheden waren uitgeput. De rechtsstaat heeft perfect gewerkt - sterker, op rechtvaardigheid volgde nog barmhartigheid: de oud-burgemeester kwam op de dag van de uitzetting koekjes voor de kinderen brengen en een envelop met 1200 euro overhandigen.

Kortom, Frankrijk heeft zich volkomen belachelijk gemaakt. De supporters van de Dibrani's hadden het over een razzia; journalisten van naam benadrukten dat haar aanhouding plaatsvond op de parkeerplaats van haar school die - o, verschrikkelijke ironie - naar Lucie Aubrac heet, een verzetsheldin. Die obscene analogie blokkeert elk nadenken over een beheersing van de immigratiestromen.

Het is vreemdelingenliefde die zich niet werkelijk bekommert om de ander. De echte Leonarda kan de jeugd op straat niets schelen. De scholieren verklaren haar hun liefde maar ze houden via Leonarda van zichzelf, van hun eigen mensenliefde. Je kunt houden van een persoon, of van je eigen liefde voor een persoon. Die laatste vorm van liefde domineert vandaag. De demonstratie voor Leonarda bood een kans om jezelf te bewonderen in de spiegel van de xenofilie. Degenen die het hardst roepen om het openen van de grenzen in wijken zonder immigranten. Ze proberen te voorkomen dat hun kinderen ermee te maken krijgen, vluchten naar scholen die sociaal en etnisch homogeen zijn. Multiculturalisten zijn in de praktijk meestal separatisten die tegen zichzelf liegen.

Nog een paradox: men viert steeds de culturele diversiteit, maar als je cultuur gebruikt om bepaald gedrag te verklaren, zie bijvoorbeeld de discussie rond de criminaliteit van Roma, dan bestaan die verschillen opeens niet meer."

Beogen xenofielen opheffing van de natiestaat?
"Daar zouden ze graag vanaf willen. Onze premier, Jean-Marc Ayrault, heeft net een rapport ontvangen van adviseur Thierry Tuot, waar dit met zoveel woorden in staat. Tuot heeft een manifest voor 'insluiting' geschreven. De term 'assimilatie' wordt afgewezen, 'integratie' is ook niet meer aan de orde, het moet nu 'insluiting' zijn. Dat betekent dus dat de nieuwkomer moet kunnen leven naar zijn eigen inzicht, zonder lastig te worden gevallen door Franse regels of gebruiken. Die inclusieve maatschappij van Tuot is een manier om Frankrijk te denationaliseren. Zijn rapport criminaliseert nostalgie, het is een lofzang op de 'schitterende vreemdeling met lichte tred en toonrijke lippen', zo citeert hij Novalis (Duitse romantische schrijver, red.); de vreemdeling die zorgt voor dynamiek en diversiteit. Fransen moeten trots zijn op hun nieuwe gezicht en zich niet verliezen in de verheerlijking in het dorp van vroeger, want dat bestaat niet meer."

U vergelijkt Frankrijk met een vliegveld waar onduidelijk is wie ontvangt en wie wordt ontvangen. Maar wat mankeert daaraan? Waarom eigenlijk zou er een 'wij' moeten zijn?
"Sommige Europeanen willen inderdaad dat de EU geregeerd wordt door de markt en het recht. Dat is niet genoeg. Op Heathrow en Parijs Charles de Gaulle zijn we allemaal gelijk, allemaal anders en allemaal hetzelfde. Het is een vreemde utopische gedachte om menselijke gemeenschappen in vliegvelden te willen veranderen. En dat om ons te ontlasten van het ongeluk van de twintigste eeuw, het kolonialisme, het totalitarisme, de Shoah. De enige identiteit die nog mag bestaan is die van de ander. We moeten, zeggen sommigen, van de universaliteit van de Verlichting (die Europa ertoe bracht overal de rede te verspreiden, red.) naar de gastvrijheid. Om niet te discrimineren, moeten we afzien van assimilatie. Maar dat is een deugd van de beschaving, die mij in staat heeft gesteld Frans te worden zonder mij ervan te weerhouden Jood te zijn."

 
De demonstratie voor Leonarda bood een kans om jezelf te bewonderen in de spiegel van de xenofilie.
Alain Finkielkraut

Het Franse 'wij' dat u verdedigt bestaat uit literatuur en kunst, maar ook uit zeden en gewoon- ten en natuurlijk een taal. U staat veel stil bij de scheiding tussen kerk en staat, het belang van levensbeschouwelijke neutraliteit in de openbare ruimte, de laïcité.
"Ja, omdat de laïcité zo wordt aangevallen. Bijvoorbeeld door een 'Comité tegen islamofobie' dat zegt dat 'niemand het recht heeft voor ons uit te maken wat de Franse identiteit is'. Ongelooflijk ondankbaar, geen enkele immigrant van de vorige generaties had zoiets kunnen zeggen. Die vroegen zich eerder af hoe zij een bijdrage aan de Franse cultuur konden leveren.

Of de aanval komt van Amerikaanse intellectuelen. Volgens Martha Nussbaum mogen we geen partij trekken voor de levensstijl van de meerderheid, dat zou een misdaad zijn tegen de gewetensvrijheid. Ook binnen Frankrijk zeggen steeds meer mensen dat we met de wetten die de hoofddoek in het onderwijs en de boerka in de openbare ruimte verbieden, de vrijheid om zeep helpen. Ik geloof dat dit model juist bewaard moet blijven, op zijn minst binnen onze landsgrenzen. Dat de laïcité universeel is, heb ik wel met pijn in het hart opgegeven. Ik erken dat het een Franse traditie is, een traditie die naar mijn idee pre-democratische wortels heeft. Vrouwen spelen hier al heel lang een belangrijke rol in het openbare leven."

Is dat typisch Frans?
"Ja, bezoekers werden in de zeventiende eeuw getroffen door die gelukkige vrouwelijke aanwezigheid in de openbare ruimte hier. Dat gold vooral de hogere klassen, maar het was wijder verbreid in de Franse samenleving.

En dat is een van de redenen waarom de hoofddoek, die de betrekkingen tussen de seksen regelt op basis van het principe dat mannen en vrouwen zoveel mogelijk van elkaar gescheiden moeten leven, in Frankrijk op zoveel weerstand kan rekenen. Het is het enige westerse land dat de hoofddoek op school verbood. En nu moet Frankrijk de moed hebben die originaliteit vast te houden."

Ook als volwassen vrouwen er vrijwillig voor kiezen zich te houden aan dit voorschrift? Zij noemen zichzelf trouwens vaak Frans.
"Een paspoort verschaft iemand nog geen identiteit, je moet onderscheid maken tussen het recht en de tastbare realiteit. De hoofddoekkwestie speelt nu op onze universiteiten (anders dan leerplichtigen mogen volwassen studentes in onderwijsinstellingen wel hoofddoeken dragen; nu velen dat doen, laait de discussie erover op, red.). We lopen het risico dat we hier weggespeeld worden. Reden te meer om de immigratie te beperken. Dat is niet jezelf afsluiten van de buitenwereld, het gaat erom de voorwaarden te scheppen voor echte integratie van nieuwkomers.

Gastvrijheid kent regels. Als hoofddoekdraagsters denken dat de Europese of Franse manier van leven haaks staat op hun manier van zijn, dan zullen zij daar de gevolgen van moeten aanvaarden. Er zijn nogal wat landen waar vrouwen niet het recht hebben hun hoofddoek af te doen. Keus genoeg."

 
Frankrijk is het enige westerse land dat de hoofddoek op school verbood. En nu moet het de moed hebben die originaliteit vast te houden.
Alain Finkielkraut

Overdrijft u niet, staan we nu echt op het punt onze identiteit te verliezen door de aanwezigheid van moslims?
"Wat in ieder geval weinig goeds voorspelt, waar ik eigenlijk bang van word, is dat dit land niet meer in staat is zijn nationale identiteit bewust te accepteren.

Als president Hollande het onschuldige idee heeft een museum te wijden aan de nationale geschiedenis, dan wil een groep serieuze historici daar met alle geweld een museum voor geschiedenis in Frankrijk van maken, dus niet van Frankrijk. Alsof het er eerst en voor alles om gaat dat Frankrijk nooit het onderwerp mag zijn van zijn eigen geschiedenis, maar alleen nog maar een ruimte is. Hollande heeft dit project opgegeven - onder gejuich van de meerderheid van de elite in Frankrijk, die erg opgelucht was dat het niet doorging."

Is Frankrijk niet altijd een immigratieland geweest? Heeft die 'nationale geschiedenis' niet ook iets kunstmatigs?
"Dat is nu min of meer de officiële lezing: immigratie was er vanaf de prehistorie, in de Franse geschiedenis gingen groepen steeds weer in elkaar op. Maar dat klopt niet, Frankrijk was in de zestiende, zeventiende, achttiende eeuw een homogene natie. Dat veranderde vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw. En dat was een Europese immigratie, die niet zo omvangrijk was als tegenwoordig: we tellen nu 200.000 nieuwkomers per jaar die overal vandaan komen. Men herschrijft het verleden heel bewust om de Fransen ervan te overtuigen dat we helemaal geen getuige zijn van een een grote omwenteling, dat er eigenlijk helemaal niets verandert. Zo wordt geprobeerd Frankrijk zichzelf te laten vergeten. En hier spreekt een kind van immigranten tot u, een verse Fransman."

U zou gevaarlijk dicht in de buurt van Marine Le Pen komen, eigenlijk al aan haar kant staan.
"Als ik al een politieke bedoeling heb met mijn boek, dan is het haar het monopolie op dit thema ontnemen. Marine Le Pen is niet haar vader, die zich herhaaldelijk antisemitisch en racistisch uitliet. Zij verzet zich net als ik tegen het weldenkende anti-racisme, maar neemt geen stelling tegen racisme en bespeelt zo allerlei lage driften. Het is dus zeker niet het moment om je bij haar aan te sluiten."

Alain Finkielkraut
Alain Finkielkraut (Parijs, 1947) is volgens sommigen een visionair, maar vaker wordt hij een reactionair genoemd. Hij schreef in ieder geval een aantal cultuurpessimistische boeken, waarvan 'De imaginaire jood' (1981) en de 'Ondergang van het denken' (1988) in Nederland de bekendste zijn.

Zijn vader ontvluchtte Polen in de jaren dertig en vestigde zich in Frankrijk. In 1942 werd hij gedeporteerd naar Auschwitz. Drie jaar na de bevrijding ontmoette hij zijn vrouw in Parijs. Finkielkrauts moeder was ook Joods-Pools en had de oorlog in Duitsland en België overleefd.

"Ik heb een gelukkige jeugd gehad", zei Finkielkraut onlangs over zijn ouders. "Alleen was de verleiding groot mijzelf te volledig te identificeren met dat vreselijke ongeluk dat toch het mijne niet was."

 
Als ik al een politieke bedoeling heb met mijn boek, dan is het Marine Le Pen het monopolie op dit thema ontnemen.
Alain Finkielkraut

Deel dit artikel