Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Ze hebben vader gevonden'

home

ALWIN KUIKEN

Remco Reiding zou een verhaal over de Russische begraafplaats in Leusden schrijven. Dat was het begin van een speurtocht naar de nabestaanden.

Betaal het maar uit je eigen zak, had de hoofdredacteur van de Amersfoortse Courant gezegd. Een paar honderd gulden voor een vliegticket naar een uithoek in Rusland zat er niet in, veel te duur. Journalist Remco Reiding (35) had zijn levenswerk twaalf jaar geleden bijna opgegeven. Was dít het einde van zijn zoektocht? Zou hij de nabestaanden van 865 in de Tweede Wereldoorlog gesneuvelde Russen nooit vinden?

Reiding was er anderhalf jaar eerder door dezelfde krant op uit gestuurd. Of hij niet in het Russisch Ereveld kon duiken, een ommuurde begraafplaats vlak buiten Leusden. Hij was om de hoek opgegroeid, maar de lange rijen witte grafstenen had hij nooit gezien.

Kon hij dat vergeten ereveld niet een gezicht geven door wat nabestaanden van die Russen op te sporen, wilde de chef weten. Het zou een bijzonder verhaal zijn voor de krant. Het werden er tientallen en uiteindelijk een bevlogen boek: 'Kind van het Ereveld', 240 pagina's dik. Een meeslepend geschreven debuut met verhalen over mannen die, soms zonder wapens, de strijd aan moesten met de Duitse overweldiger. Vergeten mannen, totdat Reiding de archieven indook en in Rusland tientallen dorpen bezocht, op zoek naar een link met zestig jaar later.

Adriaan van Dis brengt op de achterflap een 'eresaluut aan de schrijver', die wat hem betreft 'een toonbeeld van empathie, doorzettingsvermogen en voorbeeldige journalistiek' heeft tentoongespreid. Maar het had niet veel gescheeld of Reiding had het bijltje erbij neergegooid. Hij stuitte op tegenslag na tegenslag. Een Russisch informatiecentrum wilde alleen helpen als hij met veel geld over de brug kwam. Alle andere sporen liepen dood. En nu dit: geen bijdrage van de krant voor een simpel vliegticket. Niet eens een paar honderd gulden. De toenmalige student journalistiek, bijverdienend als freelance journalist, had na anderhalf jaar nauwelijks een cent ontvangen. Het was: no cure no pay.

Maar geld was nooit zijn drijfveer en Reiding gaf niet op. In zijn boek schrijft hij ook waaróm niet. Hij vertelt over zijn eigen vader, die, zo lang hij zich kan herinneren, in een psychiatrische inrichting zit. Hij kent hem van maandelijkse telefoontjes waarin zijn vader vraagt om geld of nieuwe sokken. Toen Reidings moeder op zijn zestiende overleed, had hij niets aan hem. Natuurlijk, zijn vader was ziek - wat kon hij doen? Maar hij was er niet. En dat stak.

Lang voor zijn zoektocht neemt hij een belangrijke beslissing, schrijft hij. Als hij na zijn moeders dood op zijn studentenkamer zit en een einde aan zijn leven overweegt, zegt hij tegen zichzelf: 'Ik geef níet op. Niet zoals mijn vader.'

Hij zet door, verhuist en krijgt als freelancer een baantje bij de krant. Hij wil van geen opgeven weten. Geen sprake van.

Gedreven door nieuwsgierigheid en achternagezeten door het lot van zijn vader maakt hij een levenswerk van de zoektocht naar die van anderen. Reiding wisselt de hoofdstukken nauwgezet af. Er is zijn persoonlijke zoektocht. Daarnaast zijn er de Russische soldaten, gepersonificeerd door de bescheiden boer Vladimir Botenko, officieel vermist, zijn zoons Dmitri en Pjotr in onzekerheid achterlatend. Diens verhaal loopt als een rode draad door het boek.

Veertien jaar lang is Reiding bezig om de verhalen van Botenko en de 864 anderen boven tafel te krijgen. Moskou wordt zijn uitvalsbasis, hij gaat er werken als correspondent, onder meer voor de GPD en BNR Nieuwsradio. Kriskras door Rusland vindt hij zonen, vrouwen, neven en nichten. Eén voor één, deur voor deur. Soms zijn huizen weg, hele straten uitgewist. Hij vindt honderden nabestaanden, tot nog toe van 187 Russen. Onder hen Dmitri, zoon van Vladimir. Inmiddels een oude, maar fiere Rus met zilvergrijs haar. Bevend belt hij broer Pjotr als hij het nieuws hoort. "Doe eens rustig. Wat is er nou?", antwoordde zijn broer. "Ze zeggen dat ze onze vader hebben gevonden."

Hun vader. Bij het woord schieten de tranen in Dmitri's kleine ogen, schrijft Reiding. De man met het zilvergrijze haar heeft zijn vader verloren - maar heeft er, in Reiding, een 'zoon' bij. Reiding kon vertellen dat hun vader níet bij een andere vrouw in Duitsland woonde, een gerucht dat ze ooit hadden opgevangen. Botenko was eind 1941 gezond en wel krijgsgevangen gemaakt op het Russische platteland. Hij overleefde verschrikkelijke dwangarbeid, maar stierf in mei 1945 bij Dortmund aan tbc. Ná de bevrijding. Als vrij man.

Botenko werd, evenals de meeste Russen in Leusden, door de Amerikaanse bevrijders overgebracht naar een militaire begraafplaats in het Limburgse Margraten en werd later herbegraven op het Russisch Ereveld.

Dmitri werd de eerste van tientallen nabestaanden die de graven in Leusden zouden bezoeken. De Amersfoortse Courant pakte ermee uit, de Russische tv toog naar Nederland, Reiding werd onderscheiden door de Russische staat. Voor 'actief zoekwerk' staat er op zijn medaille.

Zijn chef kwam met een vergoeding over de brug, en is inmiddels voorzitter van de in 2010 opgerichte Stichting Russisch Ereveld. Sindsdien hebben 230 particulieren een graf geadopteerd. Het geld, vijftig euro per jaar, wordt gebruikt om de reis van, vaak arme, familieleden te betalen.

Zo'n 35 Russen konden zo voor het graf van hun vader knielen, eindelijk herenigd. Ook deze week komen er weer familieleden; negen bezoeken morgen het graf van hun vader, grootvader en oom voor het eerst.

Dmitri nam na zijn bezoek een handvol zand uit Leusden mee terug naar Oekraïne, naar het graf van zijn moeder Aleksandra. Liggen ze toch nog een beetje in dezelfde aarde.

Een enkeling was niet direct blij met de echo uit het verleden. Zo was er Tatjana Koelik, een breekbaar, vrouwtje dat bij Reidings komst al 57 jaar wachtte op de komst van haar man, Andrej. Ze geloofde vurig dat hij op een dag haar dorpje zou komen binnenlopen. Reiding maakt een einde aan haar laatste sprankje hoop. Na de eerste schok was ze toch blij; eindelijk rust. Als dank kreeg Reiding twee meloenen mee.

En er was één zoon die niet veel meer zei dan: 'Ja, bedankt'. Zijn vader had hun gezin kort voor de oorlog verlaten - een wond, lang vergeten.

"Dat lijkt wel een beetje op mijn verhaal", zegt Reiding terwijl hij over de begraafplaats loopt. Hij wijst in westelijke richting waar zijn eigen vader op nog geen kilometer afstand in een inrichting zit. Hij bezoekt hem niet vaak maar is, net als de Russen, in het reine gekomen met zijn verleden, zegt hij. Reiding heeft zijn vader een brief gestuurd om te vertellen over het succes van zijn boek. Zijn vader is 'apetrots', schreef hij terug.

Vrijdag 4 mei om 17.05 uur zendt de NCRV op Nederland 2 een documentaire uit over het Russisch Ereveld. Voor meer informatie: www.kindvanhetereveld.nl

www.russisch-ereveld.nl

Hoe belandden 865 Sovjetsoldaten in Leusden?
Het merendeel (691) van de Sovjet-Russen is krijgsgevangen gemaakt aan het Oostfront en stierf door ziekte en dwangarbeid in Duitsland. De Amerikanen brachten hen naar de militaire begraafplaats Margraten (Zuid-Limburg). Toen de Amerikanen na de oorlog besloten om daar een permanent Amerikaans ereveld van te maken, zijn de soldaten herbegraven in Leusden.

Een kleinere groep (101) werd al aan het begin van de oorlog uit Rusland naar Nederland gehaald. Het betreft Centraal-Aziatische Russen die bij de slag om Smolensk waren vastgenomen. Na een uitputtende treinreis moesten ze in september 1941 te voet door Amersfoort. De Duitsers wilden de Nederlanders deze Oezbeeks-Russische Untermensch tonen. De propagandastunt mislukte: de inwoners hadden met hen te doen. In april 1942 waren er al 24 omgekomen in kamp Amersfoort waar de Duitsers hen vasthielden. De 77 gevangenen die toen nog leefden, werden gefusilleerd; afgezien van propagandadoeleinden hadden zij voor de Duitsers geen nut.

De derde groep Sovjet-Russen die in Leusden hun laatste rustplaats vonden, werkte als dwangarbeider voor de Duitsers in Nederland, sommige in het Duitse leger. Voor veel Russen was dienstnemen bij de Wehrmacht niet echt een keuze; het was óf wegkwijnen in een kamp, of overlopen.

Vooral het verhaal van Georgische Russen die op Texel voor de Duitsers werkten, is bekend. Zij kwamen tijdens de bevrijding in opstand tegen de Duitsers, waarop een felle strijd volgde - die ze verloren. De oorlog duurde hierdoor op Texel twee weken langer. 476 Geörgiers zijn op het eiland begraven, ongeveer vijftien in Leusden.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.