Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'We moeten met dieren in gesprek'

Home

MARC VAN DIJK

interview | Filosofe Eva Meijer promoveert op 'de politieke stem van dieren'. Terwijl dierenrechten internationaal aandacht krijgen, bouwt Meijer alvast aan de volgende stap van 'het emancipatieproject van de niet-menselijke dieren'.

De bel van haar Amsterdamse benedenwoning wordt beantwoord door luid geblaf, in stereo. Vervolgens klinkt er door het geblaf heen een stem. De honden worden stiller. Even later doet Eva Meijer open, vergezeld door één hond. Ze excuseert zich voor de wachttijd. "Ik moest die ander even in de kamer krijgen. Hij is er net, hij loopt nog makkelijk weg."

Beide honden gedragen zich aanhankelijk tegenover het vreemde bezoek. "Het zijn zwerfhonden geweest, de ene in Griekenland, de ander in Roemenië", zegt Meijer. "Ze hebben geleerd om lief te doen, om van iedereen eten los te krijgen."

Eva Meijer (1980) studeerde cum laude af in de wijsbegeerte met een scriptie getiteld 'Politieke gesprekken met dieren'. Ze werd genomineerd voor een academische taalprijs, de Geert Grote Pen. Eerder publiceerde ze twee romans, waarvan één over dierenactivisme. Vervolgens verwierf ze één van de spaarzame, felbegeerde promotieplaatsen aan de Universiteit van Amsterdam, waar ze nu een theorie ontwikkelt over 'de politieke stem van niet-menselijke dieren'.

Gesprekken met dieren, is dat niet iets voor in fabels?

"Het gaat mij er natuurlijk niet om of dieren in staat zijn om menselijke taal te spreken. Ik weet zelfs niet of er ooit een gedeelde taal zal bestaan die volledig door mens en dier begrepen wordt. Maar het gaat me wel degelijk om de vraag hoe wij mensen beter kunnen communiceren met andere dieren. Want dieren zijn niet stil, ze uiten zich volop. Het is ook niet zo dat we ze tot nu toe helemaal niet horen - in de manieren waarop mensen bijvoorbeeld met huisdieren en landbouwdieren wonen en werken vinden allerlei complexe vormen van communicatie plaats. Het is alleen wel zaak dat die communicatie beter wordt."

Wat is je filosofische vertrekpunt?

"Ik bouw in mijn onderzoek verder op twee grote ideeën, die ik wil verbinden. Het eerste is de theorie van Donaldson en Kymlicka. In hun boek 'Zoopolis' (2011) stellen zij voor om dieren te zien als politieke actoren. Huisdieren kunnen zich politiek uiten in hun relaties met mensen. Ze zoeken bijvoorbeeld bewust de grenzen op van de regels. Wilde dieren uiten zich in politiek opzicht door aan te vallen, in wezen een verzetsdaad, of weg te gaan - stemmen met de voeten.

"Zoopolis maakt duidelijk dat we begrippen als burgerschap, soevereiniteit, rechten en plichten hoognodig opnieuw moeten doordenken in relatie tot dieren. Tot nu toe werden dieren van elk politiek proces uitgesloten, omdat ze nu eenmaal niet onze taal spreken. Want volgens de filosofische traditie, van Aristoteles tot Rawls en Habermas, is één voorwaarde noodzakelijk voor het deelnemen aan de politiek: taal."

Niet verwonderlijk: zonder taal is politiek bedrijven onmogelijk.

"En toch is er heel wat tegenin te brengen. In de praktijk wordt 'het talige' namelijk beperkt tot het spraakvermogen. Maar taal is veel meer dan enkel spraak. Als het gaat om zwaar lichamelijk gehandicapten, vinden velen het evident dat we tot het uiterste moeten gaan om hen te betrekken bij politieke beslissingen die hun leven betreffen. Ik zou niet weten waarom je diezelfde inspanning voor dieren niet zou hoeven doen.

"Het tweede 'grote idee' dat ik gebruik is de taalfilosofie van Wittgenstein. Zijn notie van 'taalspelen' leent zich goed voor het denken over taal en dieren, vooral vanwege de nauwe relatie tussen taal en handelen. Een voorbeeld: als ik een praatje maak met de fietsenmaker op de hoek, wisselen we meestal alleen standaardzinnen uit over het weer. De betekenis van het gesprekje ligt niet in de inhoud van wat we zeggen, maar in iets anders - saamhorigheid of zoiets. Zo bezien is het heel vergelijkbaar met een 'gesprek' tussen mij en mijn honden, waarin we geen woorden wisselen, maar wel iets uitdrukken en samen tot een conclusie komen."

Het is voor jou evident dat de mens geen uitzonderingspositie heeft ten opzichte van de dieren. Je spreekt in je werk consequent van 'de mens en andere dieren'. Wat schiet je daarmee op?

"De mens is een dier. Dat is in de biologie, en eigenlijk in alle wetenschappen, boven alle discussie verheven. Het woord animal gebruikt niemand meer, behalve dan in het dagelijks taalgebruik. In de wetenschap is non human animal de normale term. Dat ik die term gebruik, is niet meer dan me aanpassen aan de mores."

Maar als je denkt over de mens-dier-relatie, dan blijf je toch denken in hetzelfde onderscheid?

"Volgens de Franse filosoof Derrida is het een daad van geweld om alle niet-menselijke dieren 'dieren' te noemen. Een regenworm is toch een heel ander wezen dan een olifant of een orka. Het verschil tussen een mens en een orka is bovendien kleiner dan het verschil tussen een orka en een regenworm, bijvoorbeeld op het gebied van sociaal gedrag en emotionele capaciteiten.

"Derrida heeft het woord animot voorgesteld als alternatief voor animal. Om aandacht te vestigen op de moeizame gedeelde geschiedenis, waarin dieren functioneerden als ander tegenover wie de mens zich - gepaard met geweld - vorm kon geven en kan geven. Derrida wilde benadrukken dat er sprake is van een veelheid aan dieren, die niet in één woord te vangen zijn."

Helpt het om er op deze manier naar te gaan kijken, of maak je er alleen maar een groter moeras van? Als je spreekt van 'politieke gesprekken', projecteer je toch juist een heel menselijke manier van denken op dieren?

"Ik projecteer niks. Ik focus niet op de vraag wat dieren wel of niet voelen of denken. Ik houd me bezig met de vraag wat bepaalde begrippen betekenen. En hoe die van toepassing kunnen zijn. Wij zijn mensen, wij proberen dingen te duiden op een manier die voor ons begrijpelijk is. En dat is anders dan voor andere dieren. Maar dat betekent niet dat we niet tot een soort gezamenlijk begrip kunnen proberen te komen.

"De dierfilosofie wordt sinds de jaren zeventig, toen filosoof Peter Singer dierenwelzijn voor het eerst op de agenda zette, bepaald door een ethisch debat over de noodzaak van dierenrechten. Dierenrechten lijken nu dichterbij te komen. Maar als dieren rechten krijgen, zijn we nog niet klaar. Hoe gaan we er vervolgens voor zorgen dat hun stem gehoord wordt?

"Wat ik prettig vind aan wat er nu gebeurt in de dierfilosofie, is dat het ethische debat een beetje opengebroken wordt. Ik denk dat het voor het grote emancipatieproject van de andere dieren essentieel is dat wij mensen anders gaan kijken naar de wezens met wie we deze planeet delen. Ik zoek een pluralistische manier van betekenis geven met een concept als taal. Dus niet één nauw concept, dat voorbehouden is aan één sociale groep. Want nauwe concepten zijn altijd gewelddadig geweest; de groep die de betekenis vaststelt, is ook de dominante groep. Ik zoek iets dat open is. Via de taal probeer ik de bestaande denkbeelden een beetje los te wrikken. Ik sta nog aan het begin."

De honden hebben tijdens het interview goddelijk liggen snurken. Als we gaan staan, tonen ze weer interesse en kwispelend laten ze het bezoek uit.

Dierenrechten komen dichterbij
In New York loopt momenteel een rechtszaak om de 26-jarige chimpansee Tommy uit zijn kooi te bevrijden. Een aap vrij proberen te krijgen via de rechter, op het eerste gezicht een absurd streven.

En toch: het feit dat dieren anno 2014 door de wet nog steeds als 'dingen' worden beschouwd, een erfenis van verlichtingsfilosofen als Kant en Descartes, zal velen tegenwoordig óók vreemd in de oren klinken. Kan een ding pijn ervaren, lijden, jaloers zijn? Voor Eva Meijer is het evident: de manier waarop ons politieke en juridische systeem tegen dieren aankijkt, is al lang niet meer in overeenstemming met de wetenschappelijke inzichten over de capaciteiten van dieren.

De rechtszaak is een initiatief van een soort dierenvariant op Amnesty International: Nonhuman Rights Project, opgezet door de Amerikaanse rechtsgeleerde Robert M. Wise. Als het hem lukt om chimp Tommy uit zijn kale hok met televisie te krijgen, dan kan dat grote gevolgen hebben voor Tommy's soortgenoten. En voor andere dieren.

In Spanje is een dergelijke wet inmiddels aangenomen, op initiatief van het Great Ape Project van onder anderen filosoof Peter Singer, dat pleit voor een kleine set mensenrechten voor primaten.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie