Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Vrijheid is het meest misbruikte woord in de politiek'

Home

Marc van Dijk

Alicja Gescinska © Jörgen Caris

Voor Alicja Gescinska, geboren in communistisch Polen, is vrijheid niet vanzelfsprekend. Met haar ouders emigreerde ze naar België, waar ze nu furore maakt als filosofe, 'gespecialiseerd in vrijheid'.

Waar ze komt, voelen mensen de behoefte om mee te praten. Misschien komt het door haar thema. Ze is, zoals ze zelf zegt, 'in de vrijheid gespecialiseerd'. Dat lokt mensen uit de tent.

In de kapel van een voormalig klooster in het Brabantse Gemert, waar filosoof Alicja Gescinska op een stralende lentezondag een lezing houdt, is het vragenuurtje na afloop minstens zo levendig als de lezing zelf. Het enige dat de concentratie af en toe verstoort, is de dreunende muziek van Poolse bouwvakkers, die in het kloostercomplex bivakkeren.

Angst voor de vrijheid
"Extreem-rechts wint in heel Europa weer zetels. Hoe kan het dat we alleen maar rijker zijn geworden de afgelopen halve eeuw, en dat nu toch de gevaren op de loer liggen die aan het begin van de vorige eeuw dreigden?", wil een Vlaming op de achterste rij weten. Hij is Gescinska's eerste fan - hij heeft al vier lezingen van haar bijgewoond. "Misschien moeten we onze vrijheid eerst weer een tijdje kwijtraken, om opnieuw te leren inzien wat ze waard is?"

Gescinska (30) wijst zijn suggestie van de hand - ze hoopt dat de waarde van vrijheid ook zonder nieuwe oorlogen tot ons kan doordringen.

In haar promotieonderzoek houdt ze zich bezig met de Duits-Joodse denker Max Scheler, die een eeuw geleden waarschuwde dat ressentiment - collectieve gevoelens van onmacht, teleurstelling en vijandigheid - de basis kan vormen voor buitensporig nationalisme en totalitaire waanzin. In de Vrijheidslezing die Gescinska op 5 mei hield in Amsterdam wees ze op het gevaar van morele onverschilligheid en het belang van kritisch burgerschap.

"De angst voor de vrijheid steekt overal de kop op", zegt Gescinska. "Mensen zijn bang voor de overmatige keuzevrijheid en al het vreemde dat in deze grenzeloze wereld op ze afkomt. Ze vormen een makkelijke prooi voor het antidemocratische discours dat schijnoplossingen voorschotelt. Waar wij nood aan hebben, is een politiek die werkelijke vrijheidsliefde bevordert."

Positieve en negatieve vrijheid
Haar vorig jaar verschenen debuut 'De verovering van de vrijheid' (Lemniscaat), genomineerd voor twee prijzen, is een pleidooi voor 'positieve vrijheid'. In de Gemertse kapel Nazareth legt ze uit wat dit betekent.

Wie in negatieve vrijheid gelooft, aldus Gescinska, ziet vrijheid als de afwezigheid van verboden of restricties. Bijvoorbeeld: iedereen is vrij om te lezen wat hij wil.

Voor wie in positieve vrijheid gelooft, is dat niet genoeg. Want wat heb je aan de vrijheid om te lezen wat je wilt, als je analfabeet bent? De aanhanger van positieve vrijheid vindt dat vrijheid pas echt bestaat als er ook aandacht is voor de vermogens van mensen om die vrijheid daadwerkelijk te gebruiken.

Gescinska: "Negatieve vrijheid zegt: alles kan en alles mag. In de praktijk leidt dit voor hele volksstammen tot onvrijheid. Donna Simpson, de dikste vrouw van Amerika, staat zichzelf erop voor dat ze in alle vrijheid doet wat ze wil, en dat ze enkel zichzelf schaadt met haar dodelijke voedselverslaving. Maar is dat werkelijk zo? Hoe zit het met haar omgeving?

"Positieve vrijheid is een vrijheid met grenzen. Waar die grenzen liggen, dat moeten we samen bepalen."

Individuele verantwoordelijkheid
Gescinska's debuut verscheen vorig jaar tegelijkertijd met het boek 'Zonder vrije wil' van Jan Verplaetse, haar collega aan de Gentse universiteit, die daarmee net als zij genomineerd werd voor de Socrates Wisselbeker.

De twee Gentse moraalfilosofen lijken van twee verschillende planeten te komen. Ze wil er liever geen vragen over krijgen en wijdt er daarom niet meer dan een voetnoot aan.

"Het geloof in het determinisme neemt absurde vormen aan. Deterministen denken dat als wij de tijd terug zouden kunnen spoelen naar de oerknal, en we zouden opnieuw op play drukken, dat alles dan exact zo zou verlopen als het nu gelopen is, en dat wij ook dan precies op deze dag precies dit gesprek zouden voeren."

Gescinska vindt Verplaetses toekomstbeeld van een samenleving zonder individuele verantwoordelijkheid niet alleen onjuist, maar ook verwerpelijk. In haar werk ontvouwt ze een wereldbeeld waarin mensen zelf actief hun vrijheid moeten bewerkstelligen.

Moraliseren
En ze zet zichzelf als maatschappelijk geëngageerde filosoof in om dat wereldbeeld persoonlijk te belichamen. Via het vertellen van haar levensverhaal - dat ze in haar boek verbindt aan haar opvattingen over vrijheid. Ze voelt zich geroepen om mensen de ogen te openen, moraliserend als een leraar die de neutraliteit heeft afgeschud als een dwaalleer.

Rechts krijgt er voortdurend van langs, en niet alleen extreem-rechts. Links bekritiseert ze niet. "In een neoliberale samenleving wordt de arme armer en de rijke rijker. We moeten leren inzien dat grenzen bevrijdend kunnen zijn." En: "In de neoliberale samenleving zijn de schapen overgeleverd aan de wolven."

Haar vriend kijkt met baby op de arm toe en knikt af en toe instemmend. Ook na afloop op het terras. Daar praten we verder over haar drang om te moraliseren. "Wat is er mis met moraliseren?", vraagt ze fel. "Als je een kind opvoedt, dan moet je ook voortdurend moraliseren. Het is de enige manier om een eender welke beschaving in stand te houden."

Hebt u ook kritiek op links?

"Jawel. Mijn leven is meer getekend door linkse dan door rechtse waanzin. Ik heb al vaak gezegd dat linkse politici te weinig waarden durven uit te dragen, ze trekken de handen terug van het maatschappelijke debat en prediken de neutraliteit. Maar het is een feit dat rechts vandaag in opmars is in heel Europa. Daardoor gaat dáár nu mijn voornaamste aandacht naar uit."

Wat intrigeert u aan vrijheid?

"Iedereen wordt vrijwel dagelijks met het woord vrijheid geconfronteerd. Het is het meest misbruikte woord in de politiek. Iedereen hoort de praatjes van 'vrijheidsstrijders' als Geert Wilders en Filip Dewinter. Het probleem is: mensen worden nog altijd makkelijk overtuigd als vrijheid de inzet heet te zijn.

"Maar in veel gevallen worden ze misleid, is de gepropageerde vrijheid slechts voor enkelen weggelegd en gaat ze ten koste van de vrijheid van andere groepen. Het is zoals met God: in diens naam zijn veel goddeloze daden verricht."

Er zijn in Nederland twee politieke partijen met 'vrijheid' in de naam. De vrijheid van meningsuiting en van godsdienst zijn om de haverklap onderwerp van discussie. Is vrijheid langzamerhand geen collectieve obsessie aan het worden?

"Elke partij refereert in haar programma aan het begrip vrijheid, niet alleen de partijen die de vrijheid expliciet in hun naam dragen. In die zin leeft het begrip inderdaad volop. Maar het feit dat er veel over vrijheid wordt gepraat, betekent niet dat we de vrijheid van allen werkelijk voor ogen hebben. Velen hebben niet door hoeveel onvrijheid er kan ontstaan, wanneer politici als Dewinter en Wilders aan invloed winnen.

"Zodra je met de vlag van de vrijheid gaat wapperen, word je bijna immuun voor kritiek. Want hoe kun je de vrijheid aanvallen? Als je Dewinter beschuldigt van racisme, dan zegt hij: ik verdedig slechts de vrijheid van meningsuiting."

Vrijheid als een schild.

"Filip Dewinter heeft in zijn 1 mei-toespraak gepleit voor het recht op discriminatie. Dat vindt hij het toppunt van vrijheid. Hij wil kunnen bepalen wie tot de natie of het volk behoort en wie niet."

In een opiniestuk in het Vlaamse dagblad De Standaard schreef Gescinska:"Het bestaande verbod op discriminatie betekent helemaal niet dat het maken van elk mogelijk onderscheid tussen mensen per definitie ongeoorloofd en fout is, zoals Dewinter suggereert. Dan zou je niet eens een invalidenparkeerplaats kunnen aanleggen.

"Het verbod op discriminatie gaat om het maken van een ongeoorloofd en fout onderscheid. Niet het anders bejegenen van mensen, maar het mis bejegenen van mensen. Dewinter pleit er wel degelijk voor om bepaalde bevolkingsgroepen mis te bejegenen. Het recht op discriminatie op de arbeidsmarkt, de huizenmarkt of andere domeinen gaat veel verder dan 'onderscheid durven maken'."

Het zijn verwoordingen van dingen die velen denken, maar moe zijn geworden om te zeggen, misschien omdat het uit de mode is om politiek correct te zijn. Zoals Margaretha Louwers, de kunstenaar die Gescinska naar Gemert haalde, het zegt: "Het zijn geen enorme eye-openers, die Alicja brengt. Ze spreekt over zaken die je in grote lijnen kent. Maar ze moeten wel gezegd worden.

"Het bijzondere is bovendien dat zij de dingen zo helder op een rij zet dat je erdoor gesterkt wordt. Het lezen van haar boek heeft me een beter zicht gegeven op mijn eigen situatie."

Communisitisch Polen
Het vrije Westen wasvoor Alicja Gescinska als kind de ultieme utopie. Ze werd geboren in communistisch Warschau, waar ze met haar ouders en twee zusjes woonde in een flatje van vier bij vier. De eerste jaren van haar leven was ze gewend aan winkels met lege schappen en lange wachtrijen - zelfs voor het tweemaandelijks aangevoerde toiletpapier. "Toch was ik nooit ongelukkig in Polen, in het communistische systeem. Dat komt doordat ik daar als kind niets van begreep. Mijn ouders wilden weg, dat begrijp ik achteraf bezien heel goed."

Toen Gescinska zeven was, waagden haar ouders de gok. Ze maakten de autoriteiten wijs dat ze op vakantie wilden naar Frankrijk, en kregen toestemming. "Mijn ouders maakten mijn zusje en mij warm voor het Westen. 'Het wordt een lange reis, maar het wordt fantastisch. We kunnen daar alle soorten fruit eten. Je krijgt nieuwe kleren. Alles gaat daar mooier zijn.' Ik dacht: we gaan naar sprookjesland."

De reis duurde een week. Een week lang in een afgeladen knaloranje Wartburg 353, een rammelende auto van sovjetmakelij. De grens was het eerste kantelpunt. "Terwijl grenswachters onze wagen controleerden, zei mijn vader: 'Kijk, daar ligt de vrije wereld.' Ik zei: 'Maar de bomen zien er precies hetzelfde uit!' Ik was ongelofelijk teleurgesteld. Ik had verwacht dat de bomen paars zouden zijn en de hemel roze. Maar jullie bleken het ook gewoon met groene velden en blauwe luchten te moeten doen."

Het gezin belandde in een asielcentrum in Brussel en kon na drie maanden een kleine woning betrekken. De gedroomde vrijheid viel nogal tegen. "In Polen waren mijn beide ouders ingenieur. In België werd mijn vader werkman, en mijn moeder poetsvrouw. Het was niet het verlies aan status dat het moeilijk maakte - die hadden ze in Polen ook niet gehad - maar wel het gebrek aan respect en waardering. Ineens werden ze behandeld als ongeletterde idioten. Als je immigrant bent denken mensen meteen dat je dommer bent."

Even was uw familie van plan om naar de VS te emigreren. Dan was u nu Amerikaanse geweest, en was uw boek verschenen bij Princeton University Press.

"Niet doen, niet zeggen." Ze herneemt zichzelf snel. "Het zou niet netjes zijn, nu ik een prachtige zoon heb, een boek, het zou raar zijn om ontevreden te zijn. Eén ding was overigens de grootste tegenvaller: dat een jaar na onze reis de Muur viel. Dat had niemand zien aankomen, zelfs politici niet. Hoewel het op zichzelf geweldig was, zaaide het bij ons twijfel - moesten we teruggaan, nu in Polen ook vrijheid was?"

Ze gingen niet terug. In haar boek doet Gescinska verslag van wat volgde: het proces waarin de vrijheid tot werkelijke vrijheid moest worden gemaakt. Haar vader, die een stevige tv-verslaving opliep, beloofde ze een laptop als hij een jaar geen tv zou kijken. Toen werd hij ernstig ziek. Maar de belofte van de laptop deed zijn werk: in de maanden voordat hij overleed, was hij net als zijn dochter een hartstochtelijke lezer geworden.

De geschiedenis heeft haar een heldere focus gegeven. "Je begeven in een vrij land volstaat niet om je vrij en gelukkig te voelen. Mijn vader kreeg spijt toen hij terugkeek, denkend aan al die gesprekken die hij gemist had omdat hij met zijn koptelefoon op zijn hoofd een serie aan het volgen was. Gelukkig is hij op de valreep nog helemaal bij ons geweest. Het heeft me geleerd om niets uit te stellen."

Vlaamse vrijheidsdenker

1981 Geboren in Warschau

1988 Gezin vlucht naar België

2003-2007 Studie filosofie aan de Universiteit Gent. Cum laude afgestudeerd in de moraalwetenschappen

2007-2008 Onderzoeksjaar aan de Universiteit van Warschau

2008 Begint met een FWO-beurs aan promotieonderzoek aan de Universiteit Gent over het denken van de Duitse wijsgeer Max Scheler en de Poolse filosoof Karol Wojtyla, de latere paus Johannes Paulus II

2011 Verschijning van het boek 'De verovering van de vrijheid' (uitgeverij: Lemniscaat). Gescinska trekt daarin fel van leer tegen het veelvuldige misbruik van het woord vrijheid. Ze pleit voor 'positieve vrijheid' en persoonlijk engagement. Het boek werd genomineerd voor de Socrates Wisselbeker en stond op de shortlist voor de verkiezing van het Liberales-boek van het jaar

2012 Essay 'Van angst bevrijd' (Vrijheidslezing)

Later dit jaar hoopt Gescinska te promoveren in de wijsbegeerte.

Alicja Gescinska heeft sinds vorig jaar een zoon. Ze treedt binnenkort toe tot Trouws Filosofisch Elftal, de tweewekelijkse rubriek over filosofie en actualiteit op vrijdag in de Verdieping.

Lees verder na de advertentie
Ze voelt zich geroepen om mensen de ogen te openen, moraliserend als een leraar die de neutraliteit heeft afgeschud als een dwaalleer. © Jörgen Caris

 
Wat is er mis met moraliseren? Als je een kind opvoedt, dan moet je ook voortdurend moraliseren. Het is de enige manier om een eender welke beschaving in stand te houden.

Deel dit artikel