'Vluchtelingenprobleem meer politiek dan moreel van aard'

home

Een groep Somaliërs bij asielzoekerscentrum Ter Apel, 20 mei 2012. 'Eén van de gevaarlijkste elementen van de ideologie van onze tijd is 'humanitair imperialisme'. © Karoly Effenberger

FILOSOFISCH ELFTAL - In het Filosofisch Elftal analyseren om de week twee denkers een actuele kwestie. Vandaag: 2011 bracht een recordaantal vluchtelingen voort. Wat is de beste manier om naar ze te kijken?

Volgens de UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties, was 2011 het jaar van de humanitaire rampen. Er raakten 4,3 miljoen mensen ontheemd. In totaal zijn er nu wereldwijd 42,5 miljoen vluchtelingen.

Dichter en theoloog Huub Oosterhuis, die gisteren een oeuvreprijs ontving tijdens de Nacht van de Theologie, pleit al jaren voor een ruimhartig vreemdelingenbeleid op bijbelse grondslag. In zijn nieuwe pamflet 'Red hen die geen verweer hebben' pleit hij voor het verlenen van onderdak aan eenieder die daar naar zoekt, met het credo: 'Heb je naaste lief, die is als jij'.

Grahame Lock, hoogleraar wijsbegeerte van de managementwetenschappen in Nijmegen en Oxford, vindt het betoog van Oosterhuis scherp - met name als het aankomt op zijn aanklacht tegen het neoliberalisme. Toch betwijfelt hij of Oosterhuis' oproep zin heeft. Lock: "Een vreemdelingenbeleid 'op bijbelse basis' kan wel wat bereiken, maar voornamelijk op het niveau van de gevolgen van de massa-ontheemding - de oorzaken ervan worden nauwelijks geraakt."

Frank Ankersmit, emeritus hoogleraar geschiedfilosofie in Groningen, denkt dat de ethische blik, al dan niet uit de Bijbel afgeleid, te beperkt is. "De werkelijkheid is daar te weerbarstig voor. Je moet het van geval tot geval bekijken. Politieke vluchtelingen, daar is iedereen het wel over eens. Mensen die in hun eigen land niet veilig zijn, die moeten we opvangen. Maar als het om economische vluchtelingen gaat, en alle gradaties ertussen, is het een ander verhaal."

Lock: "Filosofen komen in dit soort kwesties niet veel verder dan theologen. Filosofen hebben de neiging om politieke problemen te reduceren tot ethische vraagstukken - en dan grijpen ze naar de bekende figuren op ethisch gebied - Aristoteles of Kant of de utilisten of wie dan ook. Maar dit soort problemen zijn veel meer politiek dan moreel van aard."

Ankersmit: "Klopt, en de politiek moet soms ingaan tegen moraal en ethiek. Een voorbeeld: de Britse premier Winston Churchill wist in de oorlog dat de Duitsers van plan waren om de Engelse stad Coventry te bombarderen. Hij wist dit dankzij de wiskundige en computerpionier Alan Turing, die geheime Duitse codes had gekraakt. Als Churchill de bevolking zou laten evacueren, dan zouden de Duitsers erachter komen dat hun codes gekraakt waren, en dan zou de uiterst waardevolle informatiestroom opdrogen. Churchill heeft de bevolking van Coventry daaraan geofferd.

"Daar kan een ethicus nooit in meegaan. De ethiek is een redelijk werkende machine, voor mensen onderling. Maar wanneer je te maken hebt met collectiviteit of landen onderling, dan werkt die machine slecht. Ontwikkelingssamenwerking is daar ook een voorbeeld van: wat men doet met goede bedoelingen, pakt vaak verkeerd uit. Christelijke koningen hebben de grootste verwoestingen aangericht uit goede bedoelingen. Je kunt maar beter politici hebben die een beetje machiavellistisch zijn. Machiavelli was in de zestiende eeuw de eerste die stelde dat in sommige gevallen handelingen nodig zijn die in strijd zijn met de christelijke moraal.

"Dat betekent niet dat je vluchtelingen aan hun lot moet overlaten. Maar wel dat je er geen algemene regels voor kunt formuleren. En ethici proberen dat wél te doen. Zoals Kants categorische imperatief: 'Handel steeds zo dat de maxime van uw handelen een algemene wet zou kunnen worden'. Die regel zou overal op van toepassing zijn. Een vertaling van die regel kan zijn: je mag je medemensen nooit als middel gebruiken. Maar heeft Churchill dan ook de verkeerde beslissing genomen? Neen. Hij achtte het belangrijker om die code te redden. Soms moeten we vuile handen maken."

Lock: "Volgens mij is het gebruik van het woord 'we' in dit verband niet correct. Ik ben geen politicus en geen lid van een 'we' die oorlogen heeft gevoerd tegen Servië, Irak, Afghanistan, Libië en ga maar door. 'Niet in mijn naam', zou ik willen zeggen. Deze oorlogen, die de afgelopen jaren de meeste vluchtelingen hebben gecreëerd, zijn feitelijk gevoerd in de interesse van bepaalde globale - economische en strategische - belangen met hoofdkwartieren in de westerse landen. De individuele ethiek is in dit opzicht nauwelijks van toepassing. Het gaat hier om handelingen van regeringen en internationale organisaties waar wij - de burgers van deze landen - de facto zo goed als niets over te vertellen hebben. Instituties van allerlei aard, inclusief de natiestaten zelf, die in handen zijn van door ons oncontroleerbare politieke apparaten.

"Eén van de gevaarlijkste elementen van de ideologie van onze tijd is wat de fysicus Jean Bricmont 'humanitair imperialisme' noemt. Er zijn nog mensen die geloven dat de westerse interventies in landen als Irak en Afghanistan 'goed bedoeld' zijn. In een interview zei Bricmont dat 'het dominante discours ons heeft opgezadeld met een moreel en totaal onrealistisch wereldbeeld. In de rest van de wereld zit het zogenaamd vol met slechteriken, dictators. Wij daarentegen zijn voorbeeldig: we beschermen bij elk conflict de mensenrechten en de minderheden'. En dan sturen 'wij' - dat wil zeggen, onze meesters - soldaten, helikopters, bommenwerpers om deze mensenrechten te 'beschermen'.

"Naast duizenden doden leveren deze interventies massa's vluchtelingen op - onder de vlag van een van de meest absurde noties van onze tijd - de 'internationale gemeenschap'.

"Absurd, want de politieke en militaire alliantie van de westerse landen is geen 'gemeenschap' - het is een institutioneel wapen voor werelddominantie. En 'humanitarisme' is in dit verband niet veel meer dan de slogan waaronder de militaire interventies kunnen plaatsvinden op globaal niveau. De oorzaken van deze menselijke rampen zijn niet te verhelpen met 'ethische' middelen maar alleen met politieke strijd."

Ankersmit: "Klopt. En als we het toch ethisch benaderen, komen we er niet makkelijk uit, omdat dit soort kwesties snel een warboel wordt. En wij houden niet van ethische warboelen. We maken het graag overzichtelijk, met simpele regeltjes. Maar op het vlak van onze existentie wordt het onvermijdelijk en onherroepelijk een verschrikkelijke warboel. Dat zouden we moeten leren accepteren.

"Het steeds opnieuw terugkerende gelazer over ingeburgerde asielzoekers en schrijnende gevallen zal bijvoorbeeld ook nooit ophouden, omdat het onvermijdelijk is - er kunnen nooit sluitende regels komen. Het steeds opnieuw voeren van debatten daarover is het enige wat we kunnen doen. En daarbij vooral niet vergeten om naar ons geweten te luisteren, dat niet in algemene regels te vangen is."

Lees verder na de advertentie

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie