Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Verraden' door het DNA van je familie

Home

Marga van Zundert

© Hollandse Hoogte / Niels Wenstedt

Een miniem DNA-spoor is genoeg om een DNA-profiel van de dader te maken waarmee ook familieleden kunnen worden opgespoord. Een crimineel met een grote familie moet dus extra oppassen.

Bijvangst, heette het tot 2012. Een profiel in de DNA-databank dat zoveel op dat van de dader lijkt dat het waarschijnlijk familie betreft. "We mochten het niet rapporteren", vertelt onderzoeker Arnoud Kal van het Nederlands Forensisch Instituut. De bijvangst ging dus ongebruikt overboord, ook al zou die naar de dader kunnen leiden. Tot verdriet van forensisch rechercheurs zoals Carina van Leeuwen van het Amsterdamse cold case-team: "Die informatie kan goud waard zijn en achterblijvers eindelijk duidelijkheid geven."

Lees verder na de advertentie

Sinds vijf jaar is dat anders, vooral dankzij de zaak Marianne Vaatstra. Bij een misdrijf waarop een straf staat van acht jaar of meer krijgt een sterk gelijkend DNA-profiel het stempel 'kandidaat'. Het opgeslagen DNA van deze kandidaat wordt uit de vriezer gevist. Kal: "Als het om een man gaat, vergelijken we vervolgens het Y-chromosoom in detail. In het geval van een vrouw kunnen we extra informatie halen uit mitochondriaal DNA."

Het vinden van een familielid in de DNA-databank kan achterblijvers eindelijk duidelijkheid geven

Zijn kandidaat en dader familie via vaderskant dan komt het Y-chromosoom overeen. Dat erft over van opa op vader op zoon. Dader en kandidaat hebben dan ook waarschijnlijk dezelfde achternaam. Het is immers traditie in Nederland dat kinderen hun vaders naam krijgen. Overeenkomstig mitochondriaal DNA (mtDNA) wijst op een familierelatie via moederskant, mtDNA erft onveranderd over van moeder op kind.

Is er inderdaad een familieband, dan gaan rechercheurs de familie van de kandidaat napluizen. Hoeveel broers, ooms, zonen en neven zijn er? Van Leeuwen: "Je begint meestal bij de gemeentelijke basisadministratie. Soms is het snel duidelijk. Dan vind je direct iemand met de juiste leeftijd die in de buurt van het plaats delict woont of woonde. Maar het kan ook lang en arbeidsintensief speurwerk zijn, bijvoorbeeld als er buitenechtelijke kinderen zijn."

Verwantschapsonderzoek

In Nederland is tot nu toe in 33 zaken verwantschapsonderzoek gedaan. Dat loste vijf lastige zaken op. De dader van in ieder geval twee van de Rotterdamse tippelmoorden, bijvoorbeeld, kwam na 28 jaar eindelijk in beeld. Begin 2018 zal het grootste DNA-verwantschapsonderzoek ooit plaatsvinden. Het gaat om de zaak Nicky Verstappen. De elfjarige Nicky werd in de zomer van 1998 levenloos gevonden op de Brunssummerheide. Tien jaar na de moord wisten forensisch onderzoekers met vernieuwde technieken DNA te vinden op de kleding van Nicky. Er werd geen match gevonden in de Nederlandse DNA-databank. En ook niet met een van de honderd mannen in de omgeving die vrijwillig DNA afstonden. Toen in 2012 verwantschapsonderzoek mogelijk werd, is de DNA-databank opnieuw nageplozen. Maar er rolde geen mogelijk familielid uit.

Justitie doet daarom nu een ultieme poging. Vijftienduizend mannen binnen een straal van vijf kilometer van de Brunssummerheide wordt gevraagd vrijwillig DNA af te staan. Net als duizend gericht geselecteerde mannen. Zij woonden destijds in de buurt van Nicky of kampeerden rond de heide. Kal: "Een grote klus. Alle apparatuur hebben we in huis. Het is vooral een kwestie van voldoende, goed opgeleide mensen in huis hebben, omdat het om zoveel monsters gaat."

Tekst loopt door onder de afbeelding

© Hollandse Hoogte / Niels Wenstedt

Staat een broer, neef, zoon of oom van de moordenaar van Nicky straks DNA af, dan is het goed mogelijk, maar niet zeker, dat die moordenaar wordt gevonden. Een DNA-profiel bevat informatie over vijftien plekken in je DNA, de zogeheten loci. Elke locus wordt weergegeven met twee getallen, zogeheten 'kenmerken'. Het ene kenmerk heb je van je moeder geërfd, het andere van je vader.

Gemiddeld gesproken is de overeenkomst in profielen van broers, zussen, ouders en kinderen veel groter dan tussen willekeurige mensen. Maar dat is een gemiddelde. Het toeval bepaalt welke kenmerken je erft. Bij een broer of zus kunnen de dobbelstenen toevallig net anders vallen. Die kans is niet groot, maar bestaat. Door datzelfde toeval kan een profiel overigens weer meer dan gemiddeld op een achterneef lijken.

In het Verenigd Koninkrijk wordt bij elke aanhouding DNA afgenomen. Ook bij roekeloos rijden of een opstootje

De kans om een familielid van de dader te ontdekken in verwantschapsonderzoek hangt ook nog af van de kenmerken zelf. Sommige zijn zeldzaam. Een familielid dat zo'n zeldzaam kenmerk ook heeft geërfd, valt snel op in het verwantschapsonderzoek. Bij de Rotterdamse tippelmoorden bijvoorbeeld tilde zo'n uniek kenmerk een ver familielid (zesde graads) boven de toevalsdrempel uit. Dat leidde uiteindelijk naar de verdachte. Heeft de moordenaar van Nicky een grote Limburgse familie, dan is de trefkans dus groter. En uiteraard geldt: hoe meer vrijwilligers er DNA afstaan, hoe groter die kans.

De Nederlandse DNA-databank groeit gestaag. Er zitten momenteel 270.000 mensen in. Kal: "De grootste kracht is wellicht dat het systeem geduldig is. Elke profiel dat we toevoegen kan een opening bieden." Een belangrijk signaal naar de maatschappij, vindt Van Leeuwen. "Hoe oud de zaak ook is, de dader kan nog worden gepakt."

Profielen

Maar de Nederlandse databank is zeker niet groot genoeg om altijd een familielid te treffen. De Britse National DNA Database begint die kritische grens wel te bereiken. In het Verenigd Koninkrijk wordt bij elke aanhouding DNA afgenomen. Ook bij roekeloos rijden of een opstootje. En het DNA blijft in de databank, zelfs al blijkt iemand onterecht verdacht. In Nederland verdwijnt een profiel, afhankelijk van de zwaarte van het delict, na twaalf, twintig of dertig jaar.

De Britse DNA-bank telt bijna zes miljoen profielen, zo'n tien procent van de bevolking. Wanneer de Engelse politie een DNA-spoor in een nieuwe moordzaak checkt, rolt er in iets meer dan de helft van alle zaken een directe match uit. Vorig jaar kregen zo ruim zeshonderd verkrachtingen, bijna vierhonderd moorden en zo'n twaalfduizend inbraken direct een verdachte. De jongste cijfers over het succes van verwantschapsonderzoek in het Verenigd Koninkrijk dateren uit 2014: de 188 onderzoeken tussen 2002 en 2011 leidden naar 41 daders.

Maar het kan ook misgaan. In 2015 verhoorde de politie van New Orleans de 36-jarige filmmaker Michael Usry intensief. Zijn vader had ooit vrijwillig DNA afgestaan voor genealogieonderzoek. De publieke DNA-databank, ancestrey.com, werd ook door de politie gebruikt en het profiel van Usry senior toonde opvallende gelijkenis met een DNA-spoor in een oude moordzaak. Uit facebookberichten bleek dat zoon Michael destijds in de buurt van het plaats delict was. Hij was plots hoofdverdachte. Maar één plus één is niet altijd twee. Na 33 dagen bleek Usry onschuldig: zijn DNA-profiel gaf géén match.

Onderzoeker Arnoud Kal is niet huiverig voor missers. De techniek wordt alleen maar preciezer, betoogt hij. Volgend jaar stapt het NFI bijvoorbeeld over op DNA-profielen met 23 loci in plaats van 15. De kandidaten die opduiken, zijn dus nog beter geselecteerd. Dat de 'oude' profielen minder loci tellen, is geen probleem. "Rolt er een veelbelovende kandidaat uit, dan zoeken we het DNA op in de vriezer en bepalen het profiel opnieuw met de nieuwe test. Zoals ik al zei: de DNA-databank is erg geduldig."

Voordelen

DNA-verwantschapsonderzoek ligt gevoelig vanwege privacy. Familieleden 'verraden' immers ongevraagd een dader. Nederland is één van de weinige landen waar het mag, maar alleen bij zware misdrijven, met toestemming van een speciale toetsingscommissie, en alleen als er een duidelijk daderspoor is. De familieband tussen de dader en 'verrader' mag ook niet worden vrijgegeven.

"Verwantschapsonderzoek zal niet snel een eerste stap zijn in een zaak. Maar wachten tot het een cold case is, is het andere uiterste", vindt Kal. "Ook in actuele zaken is verwantschapsonderzoek nuttig." Hij ziet ook voordelen in het meenemen van informatie over een delict in het algoritme dat kandidaten in de databank wikt en weegt. Bijvoorbeeld de locatie van het plaats delict of de geschatte leeftijd van een dader. "Door informatie te combineren, kun je de vindkracht vergroten. Maar op dit moment is niet duidelijk of dat mag."

Ook rechercheur Carina Van Leeuwen loopt tegen 'vreemde beperkingen' aan. Vijfentwintig jaar geleden werd er nog geen DNA afgenomen van recidiverende zedendelinquenten, maar wel bloed. Daarmee is alsnog een DNA-profiel te maken voor in de databank. Maar dat mag niet. Van Leeuwen: "Daar heb ik grote moeite mee. Bij cold cases kan met de huidige DNA-technieken vaak alsnog een daderspoor worden gevonden. Maar de oplossing blijft zo misschien ergens in de vriezer liggen."

De zaak Vaatstra

Frustratie over de onopgeloste moordzaak Marianne Vaatstra leidde in 2012 tot het toestaan van DNA-verwantschapsonderzoek in Nederland. Wellicht kon de dader via familie in de DNA-databank worden opgespoord. Dat lukte echter niet.

Daarom riep justitie eind 2012 alle Friese mannen die binnen vijf kilometer van de plaats delict woonden en in 1999 tussen 16 en 60 jaar oud waren op om vrijwillig DNA af te staan. Om niet op te vallen, meldde op de laatste dag van het onderzoek ook de dader zelf, Jasper S. zich voor DNA-afname. Zo vond het NFI een complete match met het daderprofiel.

Wat verraadt je DNA?

Een DNA-profiel zegt niets over iemands uiterlijk. Maar uit het complete DNA kan steeds meer informatie over de dader worden gehaald. Naast man (Y-chromosoom) of vrouw (X-chromosoom) laat het DNA ook de etnische achtergrond zien. Er zijn variaties die typisch Aziatisch, Afrikaans of Europees zijn. Heb je de complete variant, dan heb je hoogstwaarschijnlijk de bijbehorende uiterlijke kenmerken. Bij gemengde afkomst is het uiterlijk echter nauwelijks in te schatten.

Oog- en haarkleur zijn te bepalen aan de hand van kleine variaties in een 24-tal genen dat de pigment- aanmaak stuurt. Het HIrisPlex-systeem voorspelt blauwe en bruine ogen met grote zekerheid, net als blond, rood of zwart haar. De test is ontwikkeld in Rotterdam onder leiding van hoogleraar forensische moleculaire biologie Manfred Kayser. Tussenliggende kleuren (groene of grijze ogen of donkerblond haar) zijn weer lastig te voorspellen. En de test zegt niets over grijs of kaal zijn.

Van steeds meer genen is bekend op welke leeftijd ze 'uitgaan', en of ze uit of aan staan is met een test te bepalen. Onderzoekers van het NFI en de Universiteit van Amsterdam kunnen zo iemands leeftijd inmiddels inschatten met een marge van 3 tot 4 jaar. Maar bij mensen die ernstig ziek zijn (geweest) kan de test ernaast zitten.

In de VS levert het bedrijf Snapshot op aanvraag een compositiefoto op basis van DNA. De methode lijkt vooral gebaseerd op etnische achtergrond. De meeste wetenschappers vinden zo'n foto te voorbarig en waarschuwen voor tunnelvisie. Oordeel zelf op https://snapshot. parabon-nanolabs.com/posters.

Profielen vergelijken

Een DNA-profiel is een soort genetische vingerafdruk, uniek voor elk mens. Een profiel bevat informatie over bepaalde plekken in het DNA, de zogeheten loci. Het zijn plaatsen waar een korte volgorde van basen (de bouwstenen van het DNA) zich vaak herhaalt. Het aantal herhalingen verschilt van persoon tot persoon: bijvoorbeeld 5, 8 of 13. Elke locus wordt weergegeven met twee getallen ('kenmerken') die voor het aantal herhalingen staan, bijvoorbeeld VWA 17/18 of TH01 6/8. Het ene kenmerk erf je van je moeder, het andere van je vader. Het ene kenmerk is zeldzamer dan het andere, wat je profiel uitzonderlijker kan maken. Het gaat overigens om DNA dat betekenisloos lijkt. De kenmerken zeggen dus niets over iemands uiterlijk of gezondheid.

Bij verwantschapsonderzoek vergelijkt een speciaal algoritme profielen. Lijkt een profiel meer dan toevallig op het daderprofiel, dan vindt vervolgonderzoek plaats. Een vergelijking van het Y-chromosoom of mitochondriaal DNA kan de familieband bevestigen. Dan is een nieuw spoor naar de dader gevonden.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Het vinden van een familielid in de DNA-databank kan achterblijvers eindelijk duidelijkheid geven

In het Verenigd Koninkrijk wordt bij elke aanhouding DNA afgenomen. Ook bij roekeloos rijden of een opstootje