Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Theologie kan mensen beschadigen'

Home

Monic Slingerland

De Hermitage in Amsterdam. © ANP
Interview

Aan de vooravond van de Nacht van de Theologie houdt predikant en hoogleraar Matthias Smalbrugge zijn collega's een spiegel voor. 'We moeten ons niet voor het karretje laten spannen van christelijke kerken die mensen opzadelen met onrealistisch optimisme.'

Zo onschuldig is het niet, dacht Matthias Smalbrugge, bij het peinzen over de naam Nacht van de Theologie. Hij is er vanavond bij, in de Hermitage in Amsterdam. 'Een prachtig en krachtig initiatief', noemt hij dit gala voor theologen, dat voor de tweede maal gehouden wordt en mede georganiseerd is door Trouw. Zo'n 200 theologen, van zwaar tot licht, katholiek en protestant, gaan vanavond met elkaar in gesprek over de betekenis van hun vak. Uitgangspunt van dit evenement is dat de samenleving de inbreng van theologen nodig heeft. De beroepsgroep verdient meer dan een bestaan in de marge. Maar Matthias Smalbrugge ziet in de Nacht van de Theologie ook wel iets anders dan alleen een lichtpunt.

Met een woordspeling op de naam ervan: "Je zou ook kunnen zeggen dat het vak theologie in het duister verkeert, een nacht doormaakt", zegt hij. "Bij zoiets als nacht hoort ook angst en onzekerheid, dwalen, vervreemding. Een donkere stroom van strevingen en verlangens, verdriet en vreugde." Smalbrugge is naast predikant in de protestantse gemeente in Aerdenhout ook bijzonder hoogleraar Europese Cultuur en Christendom aan de VU in Amsterdam.

Juist over die combinatie van theologie en christendom heeft Smalbrugge wel wat pittige opmerkingen. "Wat wij theologie noemen is nog steeds christelijke theologie. Maar daarmee reduceert de theologie de eigen taak tot niet meer dan een buiksprekersfunctie. De theologie maakt zichzelf zo tot iets dat, het klinkt hard, een constructie is. Want wat wij aanduiden met de term christendom, is een constructie achteraf, een aanpassing van het verleden die ons beter uitkwam."

Smalbrugge schat dat velen van zijn aanwezige collega's tijdens het evenement in de Hermitage het hiermee oneens zullen zijn. Zo vreemd is dat niet. Zijn visie op het christendom houdt in dat wat onder het merendeel van de kerkgangers geldt als onaantastbare waarheid, eigenlijk een wankele basis heeft. Bijbel, christendom en theologie zijn niet zo'n geheide eenheid als we denken, houdt Smalbrugge zijn theologisch betrokken publiek voor.

Zijn boodschap mag stevig zijn, Smalbrugge's drijfveer is bezorgdheid. "Onze samenleving wordt gekenmerkt door het grote vergeten en theologen doen daaraan mee. We zijn vergeten waar we vandaan komen. We zijn vergeten hoe we het zover hebben laten komen. En kijk waar dat toe leidt: er is geen gebied meer waar geen crisis heerst. Economie, moraal, milieu, sociale verhoudingen."

Komt dat allemaal door ons vergeten?

"Door te vergeten houden we onszelf voor dat het allemaal wel goed zal komen. Het zal heus wel goed aflopen met Europa, denken we. Zo vermijden we dat we onze eigen onmacht, ons falen onder ogen moeten zien. Zo houden we een zelfbeeld in stand dat niet in overeenstemming is met het beeld dat je in de spiegel zou zien als je daar goed naar keek. Je moet mensen niet opzadelen met een niet-haalbaar optimisme."

Wat heeft dat te maken met, zoals u zegt, de constructie die het christendom is?

"Het betekent dat we ons beeld van het verleden aanpassen aan het heden, aan wat ons nu goed uitkomt. En daarmee vervorm je je zelfbeeld. Om bij de theologie te blijven: de wortels ervan liggen niet in de Bijbel, maar in de klassieke oudheid. Trouwens, de Bijbel is ook schatplichtig aan de oudheid. Neem zoiets als dat Joden de godsnaam niet uitspreken. Dat komt uit de cultuur van de Griekse oudheid. Theologie die zegt geheel en al verbonden te zijn met de Bijbel, met de christelijke traditie en met de kerk, doet de eigen oorsprong tekort.

Theologie draait om bronnen. De kerk baseert zich op de Bijbel, maar we moeten niet vergeten dat de kerk de Bijbel zelf geconstrueerd heeft. In de christelijke traditie is wel gezegd dat de Bijbel uit de hemel is komen vallen, maar dat is natuurlijk niet zo. De kerk heeft bepaald wat er in de Bijbel is opgenomen en wat niet.

"Theologen die dat vergeten, voegen zich bij een versmalde traditie die zich op wankele basis in stand probeert te houden. En wat erger is, het tast de geloofwaardigheid aan. Zo maken we de moraal tot lege huls. Echt, de theologie heeft eraan bijgedragen dat mensen beschadigd zijn."

Hoe heeft de theologie bijgedragen aan het beschadigen van gelovigen?

"Dat is in de katholieke traditie anders gegaan dan in de protestantse. De katholieke heeft gelovigen opgesloten in een onhoudbare moraal, door idealiserende eisen te stellen die onhaalbaar zijn. De protestantse traditie heeft daar aanvankelijk gelukkig afstand van genomen, maar daarna helaas gelovigen opgezadeld met een schriftgezag dat onneembaar is als Fort Knox. Daar ben ik echt boos over.

"De Reformatie is ontstaan binnen een wijsgerige traditie waarin de band tussen woord en werkelijkheid niet meer vanzelfsprekend is. Een traditie waar men begreep dat een tafel een tafel blijft zolang jij die zo noemt. Als je daarin bent groot geworden, dan moet je nooit woorden gaan verabsoluteren, zoals later gebeurde. Ze dragen geen definitieve waarheid of werkelijkheid in zich.

"Daarmee zijn bijbelse teksten een muur geworden tegen angst, en benemen ze ons het zicht op de werkelijkheid. En die is dat het leven een kwetsbaarheid in zich draagt waarin niets definitief verworven is. Geloof en liefde zijn zo kostbaar omdat ze kunnen omvallen. Tussen de mens en zijn leven worden schoonheid en falen, verdriet en vreugde geboren. Dat is, zegt filosofe Martha Nussbaum, de Griekse geest.

"Wij mensen zijn mateloos, dat wil zeggen kwetsbaar. Nu eens zijn we heel ontvankelijk, dan weer grenzeloos, gewelddadig. En dat alles voor Gods aangezicht. Dat is wat theologie moet laten zien. Niet ons voor het karretje laten spannen van christelijke kerken die mensen opzadelen met onrealistisch optimisme. Er is geen gegarandeerd resultaat. Van vasthouden aan het vooruitgangsoptimisme van de Verlichting zullen we moreel niet beter worden. Maar de theologie doet daaraan mee en de Nacht van de Theologie draagt eraan bij."

Wat zou de theologie dan wel moeten doen?

"In het beeld van de nacht: de theologie zou op de rand van donker en licht moeten staan, in staat zich te herinneren en licht te zien, zoals de wachter uit het bijbelboek Jesaja. Putten uit de bronnen en zo de mens een weg laten vinden tussen verleden en toekomst. Maar dat kan alleen wanneer de theologie afstand houdt van de christelijke traditie. Bronnenstudie gaat niet samen met het dienen van de kerk. Die verdragen elkaar niet. Theologie gaat ook over de liefde tussen God en mens. De godsvraag is groter dan de kerk."

Stel dat de kerk verdwijnt, blijft de theologie dan bestaan?

"O ja. Tenminste, zolang de theologie zich intellectueel gezien niet afhankelijk heeft gemaakt van de kerk."

Nacht van de Theologie
Zo'n 200 theologen en enkele uitgevers komen vanavond bijeen in de Hermitage in Amsterdam, voor de tweede Nacht van de Theologie. Thema van het galafeest voor theologen is 'Vreemd vermogen'. De Nacht is een initiatief van Trouw, de Remonstrantse Broederschap, NCRV en IKON. Ook de Protestantse Kerk Amsterdam en uitgeverij Kok/Ten Have zijn betrokken. Dichter-theoloog Huub Oosterhuis ontvangt uit handen van oud-premier Ruud Lubbers een prijs voor zijn oeuvre. Leo Lanser ontwierp deze onderscheiding. Ook worden de meest spraakmakende theoloog en het beste theologische boek van 2012 bekendgemaakt.

www.nachtvandetheologie.nl

Lees verder na de advertentie
Matthias Smalbrugge



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie