Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

... stond Stalin nog op een voetstuk

Home

Huub van Baar

Op 5 maart is het vijftig jaar geleden dat Stalin overleed. Al tijdens zijn leven werden in het voormalige Oostblok reusachtige beelden van hem gemaakt. In het centrum van Praag verrees in de jaren vijftig het grootste Stalinbeeld uit de geschiedenis van het communisme.

In 1949 werd in Praag een prijsvraag uitgeschreven voor een ontwerp van een beeld van Stalin. Zestig beeldhouwers deden mee en Otakar Svec won. Omdat het beeld zo zwaar zou worden dat de plek waar het moest komen het misschien niet kon dragen, bedachten twee architecten een passende sokkel. Niet zomaar een sokkel, maar een van zestig meter lang, twintig meter breed en zestien meter hoog.

Svec' levensloop is even bizar als het beeld zou worden. In 1924 werd hij beroemd met een beeld van een motorrijder, exemplarisch voor het Tsjechische burgerrealisme. Anders dan in het sociaal realisme, waarin werk, gezin en leger werden geïdealiseerd, stelde het burgerrealisme de moderne technologische ontwikkelingen centraal. Voor de oorlog maakte Svec beelden van de eerste Tsjechoslowaakse president Masaryk en de hervormer Jan Hus, de Tsjechische Luther. Beide beelden verdwenen in de oorlog, want de nazi's waren er niet van gecharmeerd. Na de oorlog maakte Svec een beeld van Roosevelt, maar ook dat was een kort leven beschoren, want het paste niet in het Praag dat spoedig in Stalins greep zou verkeren.

Des te opmerkelijker dat Svec zich liet verleiden tot het maken van een Stalinbeeld.

De bouw van het beeld begon kort na de communistische coup van 1948, waarbij de Tsjechoslowaakse democratische oppositie voor vier decennia zou worden uitgeschakeld. Tijdens de jaren van de bouw leidde de communistische president Gottwald Tsjechoslowakije door een van de meest radicale stalinisaties die Oost-Europa heeft doorgemaakt. Het land moest en zou de hoofdproducent van de zware industrie in het Oostblok worden. Voor de grondstoffen die daarvoor nodig waren, was Praag op de Sovjetunie aangewezen, en om in arbeidskrachten te voorzien werden velen in mijnen en fabrieken tewerkgesteld, vaak onder dwang. Cultureel was de omwenteling even desastreus. Zo'n zeven miljoen als controversieel aangemerkte boeken belandden in de papiermolen, en daarvoor in de plaats kwam een overdosis sovjetliteratuur op de planken te staan, waaronder vier miljoen boeken van Stalin en twee miljoen exemplaren van Gottwalds verzamelde toespraken.

De breuk van de toenmalige Joegoslavische leider Tito met Stalin in 1948 bracht Stalin tot het waanbeeld dat in de communistische partijen tegen hem werd samengezworen. Zijn paranoia leiide tot grote showprocessen, met de eliminatie van allerlei hoge pieten tot gevolg, ook in Praag. De tweede man van de partij, Rudolf Slansk, werd verdacht van verraad, net als ongeveer tweehonderd andere vooraanstaande communisten. Zij moesten dit met de dood bekopen.

Geheel in lijn met deze ontwikkelingen moest Stalins heerschappij vereeuwigd worden in het Praagse stedelijke landschap. Praag is gebouwd op een groot aantal heuvels, die ieder zo hun historische referentie hebben. Op de zuidelijke heuvels staat de burcht Vysehrad. Hier is volgens de overlevering ooit de stichting van de stad aangekondigd. Allerlei beroemde Tsjechische kunstenaars liggen er begraven. Op de westelijke heuvels ligt de beroemde Praagse burcht Hradcany, het pronkstuk van de eeuwenlange katholieke heerschappij. In het oosten torent hoog boven de stad het enorme beeld van Jan Zizka. Hij was de legerleider van de hussitische reformisten, die vanaf de oostelijke heuvel in 1420 de stad op de katholieken veroverden. Svec had meegewerkt aan het hier gebouwde mausoleum voor de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog. Nu zou hij dan meewerken aan de bouw van het Stalinbeeld op de noordelijke, hogergelegen Letnavlakte. Een heuvel was dit eigenlijk niet. Daarom kon deze wel een verhoginkje gebruiken.

Veertienduizend ton graniet, zeshonderd arbeiders, drieëntwintig steenhouwers en vijfhonderd werkdagen waren nodig om het zestien meter hoge voetstuk te bouwen en vijftien meter hoge beeld daar bovenop. Nu wilde het geval dat Svec was overrompeld door de uitverkiezing van zijn ontwerp. Veel beeldhouwers, ook hij, waren gedwongen aan de prijsvraag mee te doen en het gerucht deed de ronde dat hij het op een namiddag met tegenzin had ontworpen. Toen de bouw in volle gang was, rees de kritiek. Achter de beeltenis van een superieur glimlachende Stalin stonden aan de ene kant de respresentanten van het Russische en aan de andere kant die van het Tsjechoslowaakse volk. Volgens de autoriteiten drukte het beeld de eenheid van beide broedervolkeren uit. In de volksmond werd echter gesproken van de fronta na maso: in de rij voor vlees. De stalinisten vonden het niets dat de beeldhouwer hun leider naast proletariërs liet staan, en de anti-communisten meenden dat het de moord op de natie uitdrukte. Toen Svec dit allemaal over zich heen kreeg, raakte hij in een diepe depressie.

Tijdens de bouw overleden kort na elkaar Stalin en Gottwald, als oude kameraden. Stalins lichaam verhuisde naar het mausoleum op het Rode Plein, en dat van Gottwald naar het mausoleum waaraan Svec had meegewerkt. Maar terwijl in Moskou Chroesjtsjov de eerste destalinisatiegolf afkondigde en een groot aantal Stalinbeelden het moest ontgelden, bleek de stalinisatie in Praag zo succesvol, dat de communisten de dienst bleven uitmaken.

Op 1 mei 1955, op de dag van de arbeid, werd Svec' beeld onthuld. Tijdens de onthulling werd Svec niet genoemd. Hij kon er ook niet bij zijn, want vlak daarvoor had hij zelfmoord gepleegd.

Ook met het beeld ging het niet best. Aan het begin van de jaren zestig voerde Chroesjtsjov een tweede destalinisatieronde door. Stalin werd uit het mausoleum gehaald en de laatste beelden van hem werden vernietigd. Praag volgde schoorvoetend; Gottwald ging heuvelafwaarts en werd gecremeerd. Op een vroege novemberochtend in 1962 werd Praag wakker geschud door een enorme explosie. Svec' sociaal-realistische beeld was veranderd in een surrealistisch tafereel. Verschillende explosies volgden want één lading dynamiet bleek niet genoeg om het beeld te vernietigen. Het enige dat bleef en dat er tot de dag van vandaag staat is de sokkel.

Deel dit artikel