Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Russen voelen zich de échte Europeanen', zegt de oud-adviseur van Poetin

Home

Christoph Schmidt

Sergej Karaganov, invloedrijk oud-adviseur van president Poetin © Jo'l van Houdt
interview

Begin jaren negentig is het misgegaan. Toen heeft West-Europa de kans op toenadering tot Rusland grondig weten te verprutsen, stelt Sergej Karaganov, invloedrijk oud-adviseur van president Poetin. Deel 6 van een serie waarin niet-(West-)Europeanen hun visie geven op Europa en de EU.

'Ik ben een jager', zegt Sergej Karaganov plompverloren in het gesprek. 'Waarop jaagt u zoal?', vraagt de verslaggever. Karaganov zwijgt even en wijst dan naar de muur pal achter het lederen bankstel waarop zijn interviewer al een half uur zit. Daar hangt het vel van een luipaard, door Karaganov zelf geschoten, ergens in Afrika. Die jagerstrofee wist de Nederlandse bezoeker op wonderbaarlijke wijze over het hoofd te zien toen hij Karaganovs donkerbruin getinte werkkamer in Moskou binnenliep.

Lees verder na de advertentie

De week na dit gesprek gaat hij op beren jagen in Kamtsjatka, het schiereiland in het Russische verre oosten. Hoe masculien Russisch wil je het hebben? Je krijgt er bijna associaties bij van president Poetin die met ontbloot bovenlijf de wildernis de baas is.

Politiek wetenschapper Karaganov is adviseur geweest van Poetin, in tijden dat de geopolitieke weegschaal in de wereld alle kanten op begon te wiebelen. Daarvóór adviseerde hij Poetins voorganger Boris Jeltsin, dus je kunt zeggen dat Karaganov in een lange, veelbewogen periode zijn stempel heeft gedrukt op de buitenlandpolitiek van het Kremlin.

Als Poetin de Krim niet had ingelijfd, was er een grotere oorlog in Europa uitgebroken

Al jaren zegt hij hetzelfde tegen zijn vele vrienden in (West-)Europa: Europa is de geopolitieke strijd aan het verliezen, de macht verschuift naar het oosten. De pogingen om Oekraïne in de westerse invloedssfeer te trekken, zijn volgens Karaganov een grote vergissing geweest. Als Poetin de Krim niet had ingelijfd, was er een grotere oorlog in Europa uitgebroken.

Kom niet te dicht bij Oekraïne

"Rusland is er nu beter aan toe, ook omdat we die grotere oorlog hebben voorkomen. We hebben het onze Europese vrienden nog zo gezegd: kom niet te dicht bij Oekraïne, want dat zal oorlog betekenen.

"Het Westen heeft de Koude Oorlog misschien gewonnen, maar de vrede na de Koude Oorlog verloren. Toen het communisme hier ineenstortte, vonden we dat we zelf dat communisme hadden overwonnen. Weliswaar ook door druk van buitenaf, maar we hebben het toch echt zelf gedaan. We hebben onszelf, Oost-Europa en andere landen bevrijd. De Russen zagen zichzelf als winnaars.

"Tussen 1991 en 1995 was er een opening naar betere samenwerking tussen Rusland en West-Europa. Vervolgens besloot de Navo uit te breiden. Toen kregen de Russen het gevoel dat ze werden behandeld als verliezers. In 1999, toen Joegoslavië zo wreed werd aangevallen, maakte de Russische elite de keuze: we moeten terugvechten.

"Niet dat de Navo zichzelf had moeten opheffen. De Navo had een nuttige organisatie kunnen blijven, binnen bepaalde grenzen. Het was beter geweest als de Navo een geheel Europese veiligheidsorganisatie was geworden, zonder de Verenigde Staten. In de jaren negentig en ook daarna hebben wij allerlei voorstellen gedaan over de Europese veiligheid: een Europees veiligheidsverdrag, Russisch lidmaatschap van de Navo zoals Jeltsin dat voorstelde. Poetin heeft dat ook nog gezegd in zijn beginjaren.

Het was beter geweest als de Navo een geheel Europese vei­lig­heids­or­ga­ni­sa­tie was geworden, zonder de Verenigde Staten

"De nieuwe Navo-leden in Oost-Europa zitten in een gevaarlijke situatie. Buiten de Navo zouden de Baltische landen zich in een veel betere situatie bevinden, als bufferzone. Nu leven ze in angst. Want in geval van een crisis zullen ze onmiddellijk worden vernietigd. Hetzelfde geldt voor Polen.

Grens

"We hadden tijdens de Koude Oorlog een korte grens met Navo-gebied (met Turkije, red.). Nu is die enorm lang, en de landen langs die grens zijn bang. De Navo is niet alleen van samenstelling veranderd, maar ook van karakter. In de Koude Oorlog was de Navo een defensieve alliantie van democratische landen. In de tijd daarna is zij landen gaan aanvallen: Joegoslavië, Libië, veel Navo-landen hebben Irak aangevallen.

"Ook de balans binnen de Navo is doorgeslagen naar de landen die anti-Russisch zijn. De Navo is nu meer anti-Russisch dan tijdens het hoogtepunt van de Koude Oorlog. De euforie in het Westen na de Koude Oorlog was een stomme fout. Dat er zogenaamd sprake was van het 'einde van de geschiedenis'... De geschiedenis eindigt nooit.

"Europa en de EU moeten door een ingrijpend hervormingsproces. Ik ben er niet zeker van dat het daartoe in staat is. In de eerste plaats moeten jullie twee eurozones creëren, een noordelijke en een zuidelijke. Anders wordt de eurozone verscheurd door crises. De vraag is alleen in welke zone Frankrijk thuishoort.

De meeste legers in Europa stellen niets voor

"Ik zie dat Europa probeert militair beter samen te werken. Volgens mij is dit de zesde of zevende poging, dus enige scepsis is op zijn plaats. Het huidige veiligheidsklimaat is comfortabel voor Europa, want het heeft zelf niet hoeven betalen voor zijn eigen veiligheid en defensie. De meeste legers in Europa stellen niets voor.

"Iedereen is het erover eens dat Europa meer moet doen aan defensie. Jullie moeten wel beslissen hoe en tegen wie. Als jullie besluiten om je te groeperen tegenover Rusland, zullen jullie verliezen, omdat het de verkeerde vijand is. Als jullie een militaire capaciteit willen opbouwen, zal dat tegen echte bedreigingen moeten zijn, zoals de radicale islam, of de instabiliteit aan de zuidkant van Europa. Dat zal samen met Rusland moeten gebeuren, want zonder Rusland is die strijd niet te winnen.

"We hebben dezelfde prioriteiten en bovendien zijn de Russen op dat gebied op dit moment beter gekwalificeerd dan de Europeanen. We hebben een hoop te bieden. Maar het debat verloopt vreemd. In Europa is er geen enkele discussie over de strategie.

"Jaren geleden begonnen sommigen, onder wie ik, al te pleiten voor een Russische wending naar het oosten. Dat gebeurde in eerste instantie op economisch terrein. Vanwege de confrontatie-sfeer wordt dat nu ook politiek en cultureel. Het gaat over wat ik de 'post-Europese waarden' noem versus de Russische.

Verandering van de Europese waarden

"De Europese waarden zijn sterk veranderd. Nu proberen jullie de moderne varianten van de Europese waarden uit te breiden naar de rest van de wereld, terwijl die vaak anti-Europees zijn. Neem de houding tegenover vrouwen. In de Europese cultuur stond de vrouw altijd op een voetstuk. Vrouwenmisbruik gold als een morele misdaad. Dat is niet meer zo.

"Kijk naar die massa-aanrandingen rond nieuwjaar, twee jaar geleden in Keulen. Dat zou in Moskou nooit kunnen gebeuren. Wij zouden die mannen die dat deden, meteen hebben gedood. Maar er waren niet eens arrestaties, de politie deed helemaal niks.

"In Rusland hebben we na de val van het communisme de christelijke waarden herontdekt. Respect voor het individu, voor het gezin, voor het huwelijk tussen man en vrouw. Ik ben blij dat we die herontdekken en dat de kerk een prominentere rol speelt in Rusland. Het is de herontdekking van het normale leven.

Poetin is de belichaming van een winnaar. Hij is maculien, christelijk... eigenlijk zouden de meeste Europeanen zo'n leider wel willen hebben

"Poetin is de belichaming van een winnaar. Hij is maculien, christelijk... eigenlijk zouden de meeste Europeanen zo'n leider wel willen hebben. Veel Russen denken dat zij de echte Europeanen zijn. Al die anderen, dat zijn post-Europeanen, al is dat natuurlijk een beetje bedoeld als grap.

 Nieuwe geopolitieke en ideologische samenwerking

"Maar we zijn wel bezig met de vorming van een nieuwe geopolitieke en ideologische samenwerking, in Eurazië. Daar voelen de Russen zich prettig bij: in cultureel opzicht Europees, geo-economisch en geopolitiek Euraziatisch. We hebben daarvoor ook een institutionele structuur: de Shanghai-samenwerkingsorganisatie (in 2001 opgericht door China, Rusland, Kazachstan, Kirgizië, Oezbekistan en Tadzjikistan; dit jaar werden India en Pakistan lid, red.). Dat samenwerkingsverband zou ook Europa moeten gaan omvatten.

"Dat Euraziatische project is gericht op de komende tien, twintig, dertig jaar. We zijn het aan het opbouwen. Je kunt het vergelijken met de fase waarin de EU in de jaren vijftig zat.

"Rusland had wel degelijk meer onderdeel kunnen zijn van Europa, als die kans in de jaren negentig en begin deze eeuw niet was verkwist. De macht verschuift. De vraag is hoe je die verschuiving organiseert. Zal Europa straks alleen staan of wil het zich aansluiten bij het grotere Euraziatische project? Want dat is echt niet anti-Europees. Tot nu toe verwerpen de Europeanen het idee, maar de afgelopen twee jaar zijn ze begonnen erover na te denken.

"Als je geen machtsverschuivingen accepteert, verlies je. Niet eens zozeer militair. Europa verliest in de wereld - economisch, politiek, strategisch, cultureel - als de Europeanen geen nieuwe verbanden aangaan. Anders komt Europa, dat altijd het hart van de wereld was, over dertig jaar in de periferie van de wereld terecht, zonder dat er een schot wordt gelost.

"De Europeanen keren zich ook af van religie. Ik geloof in God, al ben ik niet erg kerkelijk. De Amerikaanse president Reagan zei ooit: 'Hoe kun je die communisten vertrouwen?' Dat was onplezierig, want ik was een Sovjetburger destijds, maar ik denk dat hij gelijk had. Dezelfde vraag kun je nu op een andere manier stellen: hoe kun je goddeloze liberalen vertrouwen?

We voerden democratische hervormingen door zonder die democratie van onderop op te bouwen

"Los van de kritiek op Europa moeten we zelfkritiek hebben. We hebben onszelf voor de gek gehouden door te denken dat we ons bij het Europese lichaam konden aansluiten zonder onszelf te veranderen, zonder ook enig begrip te hebben van Europa. Ten tweede wilden we graag aardig gevonden worden door de Europeanen. We zeiden: 'We zullen precies worden zoals jullie'. Daardoor zijn de Europeanen arrogant geworden, deels door onze schuld.

Tekst loopt door onder de afbeelding

© Jo'l van Houdt

"We voerden democratische hervormingen door zonder die democratie van onderop op te bouwen. We voerden kapitalistische elementen in zonder bijvoorbeeld een sterk eigendomsrecht te creëren, een van de grote Russische problemen. Dat hebben wij allemaal verkeerd gedaan. Maar de uitbreiding van de Navo, dat is wel jullie fout."

Sergej Karaganov (Moskou, 1952) is oud-adviseur van de Russische presidenten Boris Jeltsin en Vladimir Poetin. Tegenwoordig leidt hij de Raad voor Defensie- en Veiligheidsbeleid, een Russische denktank. Bovendien is hij deken van de faculteit wereldeconomie en internationale zaken aan de Economische Hogeschool in Moskou.

Hij is ook bekend van de 'Karaganov-doctrine', die begin jaren 90 opkwam. Die stelt dat Moskou actief de rechten van etnische Russen in omringende landen moet verdedigen, met als doel daar ook politieke invloed uit te oefenen.

Karaganov noemt zichzelf eurofiel. Zijn ideaal is een Europese Alliantie 'die zich uitstrekt van Lissabon tot Vladivostok'.

Wat is het eerste wat in u opkomt als u denkt aan Europa?

"Respect. Europa is voor mij vooral cultuur. De schilderkunst van de Hollandse meesters - dat is voor mij Europa."

Wat is het eerste wat in u opkomt als u denkt aan de Europese Unie?

"Bureaucratie en het wegbewegen van de Europese geest. Maar het tweede dat in me opkomt, is vrede. Daar ging het de EU in eerste aanleg om: een einde maken aan een geschiedenis van oorlogen. De EU is gestoeld op twee gedachten: anti-communisme - dat wordt nog wel eens vergeten in Europa - en anti-oorlog."

Wat kan Europa (en de EU) leren van Rusland?

"Welwillendheid, en culturele en politieke openheid. Als Europa zich in zichzelf opsluit, houdt het op Europa te zijn. De reden dat Europa in de geschiedenis zo succesvol was, was vanwege haar openheid, naar de Arabische en oosterse wereld. Nu sluit het zich af."

Lees deel 1 van deze serie, waarin niet-Europeanen hun visie geven op Europa en de EU: 'Poetin heeft het echt geprobeerd'

Deel dit artikel

Als Poetin de Krim niet had ingelijfd, was er een grotere oorlog in Europa uitgebroken

Het was beter geweest als de Navo een geheel Europese vei­lig­heids­or­ga­ni­sa­tie was geworden, zonder de Verenigde Staten

De meeste legers in Europa stellen niets voor

Poetin is de belichaming van een winnaar. Hij is maculien, christelijk... eigenlijk zouden de meeste Europeanen zo'n leider wel willen hebben

We voerden democratische hervormingen door zonder die democratie van onderop op te bouwen