Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Religieuze gemeenschappen staan niet los van politieke ontwikkelingen'

Home

Jolanda Breur

De Noorse premier Jens Stoltenberg (midden) en andere vertegenwoordigers van het Noorse parlement leggen in Oslo bloemen neer voor de slachtoffers van de aanslagen. © reuters

Het Noorse drama doet de discussie over verantwoordelijkheid weer oplaaien. Ook orthodoxe christenen liggen in sommige media onder een vergrootglas: hun islamofobie zou excessen als de aanslagen van Breivik in de hand werken. Noorse Joden vrezen voor hun positie vanwege de pro-Israëlische houding van de terrorist.

Godgeleerden Elisa Klapheck en Gerard de Korte van het Theologisch Elftal over de religieuze motieven van Anders Breivik. Moeten religieuze instituties het voortouw nemen om gewelddadige acties zoals in Noorwegen tegen te gaan?

Absoluut, vindt rabbijn Elisa Klapheck. Allereerst dient de Joodse gemeenschap volgens haar duidelijker uit te dragen dat sympathiseren met Israël niet gelijkstaat aan moslimhaat.

Durf in details te treden
"De Jod'en die nederzettingen stichten op de Westelijke Jordaanoever zijn een extremistische minderheid. Israël en onze gemeenschap moeten daar haarscherp afstand van nemen. En zichtbaar pleiten voor godsdienstvrijheid. Religieuze gemeenschappen staan niet los van politieke ontwikkelingen. In onze naam worden rare dingen gedaan. We zijn niet verantwoordelijk voor de Noorse aanslagen, maar wel voor wat we nu met deze feiten doen."

Religieuze groeperingen hebben de publieke argusogen die sinds de aanslagen op hen gericht zijn deels aan zichzelf te wijten, meent de rabbijn. "Hun vertegenwoordigers laten zich niet horen. Ze zouden pal voor de democratische rechtsstaat en de vrijheid van het individu moeten staan. Zoals de meeste gelovigen het zien."

Bang voor een vervagende grens tussen kerk en staat is Klapheck niet. In de achttiende en negentiende eeuw hebben het christen- en jodendom zich getransformeerd door de kritische bijbelwetenschappen, betoogt ze.

"Een theocratie of een wijdverbreid fundamentalisme zitten er daarom niet meer in. Wél als je problemen aan een fundamentalistische minderheid overlaat. Die moet je dus de wind uit de zeilen nemen. Iets roepen over de rechten van de mens is dan niet genoeg. Je moet in details durven treden. Laat als vertegenwoordiger van een geloofsgemeenschap bijvoorbeeld weten dat je religieuze teksten niet te letterlijk moet nemen."

Macht moet gecontroleerd worden
Daar denkt bisschop Gerard de Korte anders over. De rooms-katholieke kerk verspreidt een christelijk humanisme dat staat voor menselijke waardigheid, solidariteit en geweldloosheid. En daarbij, zegt hij, moet de kerk het laten. "We hopen mensen zo te inspireren, maar kunnen niet garanderen dat de achterban er geen extreme standpunten op na houdt. Gelovigen worden ook beïnvloed door andere, minder heldere bronnen."

Onder die bronnen valt volgens hem ook het ultra-conservatieve rooms-katholieke tijdschrift en weblog Catholica, waarover Trouw eerder schreef. Twee auteurs van dit medium ontvingen het manifest van massamoordenaar Breivik. De Noor zag vermoedelijk overeenkomsten tussen zijn en hun denkbeelden. Bisschop De Korte denkt dat de invloed van extreme media als Catholica marginaal is. "De PVV heeft een veel grotere autoriteit."

Daarnaast benadrukt de bisschop dat Breivik met zijn aanslagen in strijd met het evangelie handelde, dat naastenliefde predikt. Maar hij beaamt dat ook vertegenwoordigers van de kerk niet altijd recht in de leer zijn.

"Er is veel fout gegaan in het verleden. De kerk heeft een realistisch mensbeeld, we erkennen dat we een duistere kant hebben. Daar waar mensen, dus ook christenen, te veel macht krijgen, loopt het verkeerd. Daarom moet macht gecontroleerd worden door een tegenhanger." Om geweld kunnen we niet heen, zeg De Korte, katholieken zijn niet pacifistisch. "Maar het geweldsmonopolie ligt bij de overheid en niet bij burgers."

Spanningsveld tussen dialoog en missie
Maar Anders Breivik spiegelt zich wel aan de oude katholieke kruisvaarders die tegen de islam ten strijde trokken. En buiten Europa kan het er tussen christenen en moslims nog steeds heftig aan toe gaan.

De Korte: "De islam en het christendom zijn natuurlijk wel missionaire godsdiensten. Wij proberen mensen voor Christus te winnen. In Pakistan en Afrika staan moslims en christenen fel tegenover elkaar, maar het Vaticaan beseft dat we als twee grote wereldgodsdiensten mede verantwoordelijk zijn voor de toekomst van de wereld. Sinds het Tweede Vaticaans Concilie in de jaren zestig spreekt Rome overwegend positief over de islam. We zoeken de dialoog."

De Korte onderkent een spanningsveld tussen dialoog en missie. Toch kunnen die twee volgens hem samengaan. "Aan de kerkleiders zal het niet liggen." Dat veel katholieken niettemin Wilders steunen, heeft meer te maken met een breed verspreid onbehagen dan met het islamstandpunt van de PVV, denkt de bisschop.

Breiviks bewondering voor de kruisvaarders heeft volgens rabbijn Klapheck niets van doen met een nog levende christelijke strijdlust tegen de islam. "Dat teruggrijpen naar oude tijden is een hedendaags fenomeen. Daar waar de gematigde meerderheid zwijgt, steekt radicalisme de kop op." Voorgangers moeten tijdens hun opleiding leren een mening te formuleren die ze naar buiten kunnen brengen, aldus de rabbijn. "Juist nu religies in het Westen naar de marge lijken te verdwijnen."

Kennisverspreiding tussen religies
Zowel Klapheck als De Korte noemt kennisverspreiding over en tussen religies om begrip te kweken. Toen twee jaar geleden na verkiezingen bleek dat de PVV een grote aanhang onder katholieken heeft, pleitte De Korte daar ook voor. Destijds was hij al somber over de pogingen daartoe, en de situatie is volgens hem niet verbeterd.

"Contact tussen parochies en moskeeën loopt moeizaam door taal- en cultuurproblemen. En slechts een minderheid houdt zich hiermee bezig. Veel gelovigen hebben geen band meer met hun parochie en zijn onbereikbaar voor kennisoverdracht."

We hoeven ons niet schuldig te voelen omdat we geen contact leggen met moslims, vindt Klapheck. "De moslimminderheid waarvan slechts een uiterst klein percentage radicaliseert, heeft hier echt geen sharia-staat voor ogen. Vertrouw op de ontwikkelingen bij de jonge generatie islamitische landgenoten. Zij zijn gematigd en zullen meer hun stem laten horen. Zie de revoluties in het Midden-Oosten. Het kost alleen tijd."

"Laten we vooral naar de feiten kijken", zegt ook De Korte. "Wilders speelt in op een onderbuikgevoel. In Nederland is 5 procent van de bevolking moslim. Zij vormen geen blok, maar zijn verdeeld naar etniciteit en geloofsstroming. Als ze al belijdend moslim zijn."

De toon van het publieke debat doet geen goed, volgens de rabbijn en de bisschop. De Korte: "Alles wat je mág zeggen, hoef je nog niet te zeggen. Denk na voordat je iets roept." Hij is niet bang dat geveinsde hoffelijkheid zorgt voor opgekropte irritatie. "Ik denk eerder dat grofheid geweld uitlokt. En elkaar verrot schelden heeft nog nooit een probleem opgelost."

Deel dit artikel