Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Religieus actief zijn en niet echt geloven kan zeker'

Home

Anniek van den Brand

Kan religie zonder geloof? Nee, zeggen sociale wetenschappers. Jawel, zegt journalist en godsdienstwetenschapper Koert van der Velde. Sterker: Hij vindt dat het nodig is 'om alle culturele en psychologische registers open te trekken om deze bron van rijkdom aan te boren'. Komende week (10 mei) promoveert hij op het proefschrift 'Flirten met God'.

Hij legt zijn kaarten meteen op tafel: Koert van der Velde gelooft niets - niet in God en niet in niet-God. Maar hij onderkent wel 'een zeker religieus verlangen' bij zichzelf. En hij is niet de enige, zegt hij. Volgens een conservatieve schatting is minstens 10 procent van de Nederlanders op een a-gelovige manier religieus. Dat kan niet, stelden sociaal wetenschappers tot nu toe; zonder geloof geen religieuze belevenissen.

Van der Veldes promotieonderzoek is een uitputtende speurtocht naar mensen met een religieus verlangen die tegelijkertijd niet kunnen geloven in religieuze voorstellingen. Wat blijkt? Mensen laten zich er door hun ongeloof steeds minder van weerhouden religieus actief te zijn. "Ook al bestaat er naar hun idee geen god en is er in het leven geen diepere zin, het verlangen naar de beleving van iets goddelijks of die diepere zin is er bij velen niet minder om."

De godsdienstwetenschapper verhaalt van mensen die de gewaarwording hebben opeens boven een landschap te zweven of een intens gevoel van allesomvattende liefde ervaren. Zelf had Van der Velde, die opgroeide in Nederlandse Hervormde Kerk, twintig jaar geleden een ervaring die zijn tot dan toe theoretische vraag naar de mogelijkheid van religiositeit zonder geloof in een wel heel persoonlijk daglicht stelde.

Hij was in Egypte om een boek te schrijven over de islam. Hij sprak met soefi's die mystiek beoefenden, hij praatte met beginselvaste fundamentalisten, hij ontmoette magiërs die genezing beloofden en bezocht geestuitdrijvers. Na een maand werken, vertrok Van der Velde voor een uitje naar de Sinaï-woestijn, waar hij 'de berg van Mozes' beklom, de plaats waar Mozes volgens de Bijbel de stenen tafelen heeft ontvangen.

Mozes heeft waarschijnlijk nooit bestaan, zegt de godsdienstwetenschapper in Van der Velde. Het volk Israël heeft hoogstwaarschijnlijk niet door de Sinaï gezworven en zeker geen veertig jaar, en God heeft er zeker geen tien geboden geopenbaard die in stenen tafelen zijn uitgehouwen. "Dat leert ons de wetenschap, die op grond van tekstanalyse, archeologisch en historisch onderzoek probeert te bepalen welke delen van de Bijbel misschien, of waarschijnlijk wel of niet waar zijn gebeurd."

Na vier uur bereikte Van der Velde buiten adem en bezweet de top van zo'n 2300 meter. Hij ging op een rots zitten en zag rechts de Golf van Akaba met aan de overkant Saoedi-Arabië. Hij staarde in de diepte en toen gebeurde het: zijn blik vertroebelde en hij werd overvallen door een woord- en geluidloze boodschap. "Het was een boodschap die niet uit mijzelf kwam maar van buiten, althans zo voelde het. Het was alsof iets of iemand me erop wees dat het hoogmoedig is ervan uit te gaan dat de diepten van religie te doorgronden zijn."

Had hij wel echt een boodschap gekregen, vroeg Van der Velde, wetenschapper die hij is, zich meteen af. Was het de klim geweest die hem wat licht in het hoofd maakte? Was de gedachte aan hoogmoed opgekomen omdat hij tijdens deze reis - toch een indringende kennismaking met traditioneel religieuze moslims die de stem van God dagelijks meenden te horen - stilletjes niet gelooft in hun religieuze universum?

Hij beschrijft deze ervaring in het boek 'Flirten met God', de handelseditie van zijn proefschrift, een werk van 463 pagina's. Hij wilde in zijn onderzoek niet, zoals gebruikelijk, alleen de sociale werkelijkheid beschrijven, zegt Van der Velde.

Hij wilde niet slechts vastleggen wat mensen zeggen en doen, geen 'droge' wetenschap bedrijven. Daarom bevat zijn werk ook journalistieke reportages en interviews. Zo vertellen sporters en kunstenaars hoe zij religieus zijn terwijl ze niet echt geloven. Aan de orde komen vragen als: zijn geloofsvoorstellingen eigenlijk een kwestie van smaak? Kan iedereen die dat wil iets religieus beleven? Wat is religiositeit eigenlijk?

Van der Velde zegt dat hij de werkelijkheid met zijn werk wil beïnvloeden. "Ik heb geprobeerd een boek te maken waaraan mensen iets hebben. Ik wil laten zien dat religiositeit ook kan worden beoefend op a-gelovige basis. Dat sommige mensen er gelukkiger van worden, dat hun leven er meer kwaliteit door krijgt. Dat een religieus leven ook binnen het bereik ligt van mensen die niet in staat zijn tot enig religieus geloof, en dat iedereen die er moeite voor doet iets religieus kan beleven."

Dat hij niet een handzamer boek schreef en ook wilde promoveren, is omdat Van der Velde zijn eigen gedachten en bevindingen wetenschappelijk getoetst wilde zien. "Met de promotie ontstijg ik het persoonlijke. Anders zouden mensen kunnen denken: O, weer een boekje met een meninkje." Tien jaar hield hij zich ermee bezig. "Ik wilde me niet beperken, juist geen punt zetten maar ook de vervolgvragen stellen en uitwerken. Keer op keer heb ik mijn eigen werk kapot geslagen of laten slaan, alleen om het sterker te maken."

Zelf experimenteerde de auteur uitgebreid met religiositeit zonder geloof. Bijvoorbeeld door een jaar iedere week een avond deel te nemen aan islamitisch gebed, door psychedelica te gebruiken en door te mediteren in de duizend jaar oude Maria Magdalena-basiliek in het Franse Vézelay. "Om een religieuze ervaring te krijgen, helpen oude rituelen. Als ik daar een half uur de cirkel loop die duizenden mensen al sinds vele honderden jaren hebben gelopen, gebeurt er iets. Ik werd soms bekropen door een gevoel van een superieure aanwezigheid. Dát noem ik dus 'flirten met God'; je weet niet zeker wat er gebeurt, het kan een samenloop van fysieke en psychische omstandigheden zijn. En tóch, en tóch."

Tot nu toe had de wetenschap geen oog voor religieuze belevenissen buiten een religie om. "Ik weet nu dat er veel geestverwanten rondlopen", zegt Van der Velde. "Ik ben buitengewoon nieuwsgierig naar de ontwikkeling van deze nieuwe vorm van religiositeit - want dat is het. Ik ben ervan overtuigd dat we aan het begin staan van een nieuwe weg. Het is niet zo dat je niet religieus bent als je je niet of niet meer kunt vinden in de oude geloofsvoorstellingen. Dat is een ontkenning van de werkelijkheid. Ik vind deze tijd erg interessant omdat veel mensen bezig zijn het woord 'religie' nieuwe inhoud te geven. Steeds meer mensen denken deze kant op, het hangt echt in de lucht."

Koert van der Velde promoveert op 10 mei op het proefschrift 'Flirten met God. Religiositeit zonder geloof', dat gelijktijdig verschijnt bij uitgeverij Ten Have. (463 pagina's, 24,95 euro, ISBN 9789025961381). Morgen verschijnt in Letter & Geest van Van der Velde: Niet geloven maar flirten met God.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie