Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Over incest wordt in de gereformeerde gezindte niet echt gesproken'

Home

Gerrit-Jan Kleinjan

Illustratie van Liesbeth Labeur in haar roman 'Een lamp voor mijn voet'. © Liesbeth Labeur
Interview

In het werk van beeldend kunstenaar Liesbeth Labeur speelt haar reformatorische opvoeding een grote rol. In haar eerste roman is incest een belangrijk thema. 'Af en toe moet ik iets maken dat nut heeft.'

"Ik heb heel vaak geprobeerd een psalm te tekenen." Het zijn soms onalledaagse zinnen die uit de mond van beeldend kunstenaar Liesbeth Labeur (1975) komen. Labeur, die opgroeide in een reformatorisch gezin, zegt het alsof het de normaalste zaak van de wereld is. In haar eerste roman, 'Een lamp voor mijn voet', speelt de wereld van de bijbelse psalmen een grote rol.

Lees verder na de advertentie

In het boek, waarin ze tekeningen combineert met tekst, staat de wereld en de geloofsvoorstellingen van bevindelijk-gereformeerde christenen centraal.

Hoe geloofde u als kind?

"Ik ben opgegroeid op Curaçao, waar mijn vader werkte voor Shell. Op dat eiland leek het geloof niet zo heel belangrijk te zijn. Misschien was ik ook te jong om te beseffen wat de zwaarte van alles was. Toen we op mijn elfde naar Nederland verhuisden, naar Zeeland, drong pas tot me door hoe alles in elkaar stak. Ik voelde een soort machteloosheid ten opzichte van God.

"Aan de ene kant moet je bekeerd worden, aan de andere kant moet je uitverkoren zijn. Dat je niet weet of God je heeft bijgeschreven in het Boek der Levenden, ja, dat vond ik toch wel heel verwarrend."

De Tale Kanaäns is een soort streektaal. Beter nog: het is een soort poëzie voor het volk

Een groot thema in haar verhaal is incest. De hoofdpersoon, Neeltje genaamd, wordt seksueel misbruikt door haar vader, een man die in de kerk als een groot gelovige wordt gezien.

Waarom schrijft u over incest?

"Er wordt in de gereformeerde gezindte niet echt over gesproken. In 2012 kwam er een onderzoek uit dat 'Met de mantel der liefde' heet. Daarin wordt de aanbeveling gedaan om in de reformatorische gemeenschap meer onderzoek te doen naar dit probleem. Eigenlijk is er sindsdien niet zo heel veel gebeurd. Er is een preventieprogramma opgezet, maar er is niets onderzocht. Ik vind het belangrijk om het thema toch te behandelen.

"Ik wil laten zien dat het niet alleen in kerken en scholen misgaat, zoals onlangs bekend werd over de Jehova's getuigen en eerder in de rooms-katholieke kerk. Misbruik vindt ook in gezinnen plaats."

U wilt niet ingaan op de vraag in hoeverre dit boek autobiografisch is.

"Mijn biografie doet er niet toe om het boek te begrijpen."

Tekst loopt door onder de afbeelding

Liesbeth Labeur © RV

Hoe bent u te werk gegaan?

"Eigenlijk is Neeltje gevormd uit allerlei verhalen die ik in de loop der tijd heb gehoord. Je kent die en die, je spreekt die en die. Er is één persoon ontstaan, maar die bestaat uit verschillende tekeningen. Degene die het terugleest moet weten dat er in dit boek een plekje is gemaakt voor zijn of haar specifieke verdriet."

Dit klinkt alsof het een soort monument is?

"Zeker. Het is geschreven voor mensen van wie het verdriet niet gezien wordt."

Onderzoekers wijzen erop dat in orthodox-protestantse gemeenschappen verschillende risicofactoren aanwezig zijn, waardoor seksueel misbruik zich makkelijk voordoet. Wat maakt deze wereld zo specifiek?

"Het lijkt wel een wetmatigheid dat het daar steeds voorkomt. Ik denk dat het te maken heeft met een combinatie van factoren. Om te beginnen de geslotenheid van de gemeenschap en de sociale rolpatronen. Als iemand heel veel aanzien heeft, is het nauwelijks mogelijk om zo iemand ter verantwoording te roepen. Ook rust er een taboe op het praten over seks en dat soort dingen.

"Daarbij speelt het geloof een grote rol. Het gaat niet om dit leven, maar om het leven na dit leven." Labeur haalt een recent promotieonderzoek aan van de Vrije Universiteit, waarin de godsbeelden van christelijke vrouwen met incestervaringen zijn onderzocht: 'De rol van godsbeelden in de levensverhalen van vrouwen met een incestervaring'.

"Het gaat over vrouwen die zich geen raad weten met de gedachte dat ze als mens slecht zijn of dat ze niet uitverkoren zijn. Ze denken soms dat het misbruik hen overkomt omdat de toorn van God op hen rust. Als je blijkbaar niet in het Boek der Levenden staat, roep je dit soort onheil over jezelf af."

Illustratie van Liesbeth Labeur in haar roman 'Een lamp voor mijn voet'. © liesbeth labeur

Haar reformatorische achtergrond staat regelmatig centraal in het werk van Labeur. Vaak zijn het zwart-wittekeningen, waarin woorden en beelden uit de gereformeerde gezindte een plek hebben gekregen. Zo maakte ze hierover eerder al de graphic novel 'Op weg naar Zoar' (recent heruitgebracht onder de titel 'Op weg en reis'). In haar woonplaats Middelburg exposeerde ze een paar jaar geleden de installatie 'Nachthutje in de komkommerhof' en eerder 'De brede en de smalle weg'. Labeur omschrijft haar nieuwe boek als 'een experiment'. Het is de eerste keer dat ze zich op het literaire pad begeeft.

Het specifieke religieuze jargon dat deze groep christenen veelvuldig gebruikt, de zogeheten 'Tale Kanaäns', speelt een grote rol in haar werk. De taal van de bijbelgordel, de strook schuin over Nederland waar veel bevindelijk gereformeerden wonen, van Zeeland, via de Veluwe richting Overijssel, is sterk verwant aan de Statenbijbel uit de zeventiende eeuw en de psalmberijming uit 1773 (de 'oude berijming'). Zo is 'het Boek der Levenden', waarover Labeur spreekt, codetaal voor een plaats in de hemel.

"Deze taal heeft mij gevormd. Ook al geloof ik niet meer, ik hoef hier niet van los te komen. Ik gebruik graag ouderwetse woorden", zegt Labeur. Het hoofdpersonage uit haar boek trekt zich door het misbruik terug in een religieus fantasielandschap, opgebouwd uit het reformatorische jargon. Zo dwaalt ze in gedachten door een 'stad met paarlen poorten' met 'straten van goud'.

Dat ik bang ben om niet in het Boek der levenden te staan, daar heb ik allang geen last meer van

Waarom is deze taal zo belangrijk?

"Een hele gemeenschap, de hele biblebelt, leert van jongs af aan slechts 150 psalmen en enige gezangen. Het is een soort streektaal. Beter nog: het is een soort poëzie voor het volk. In een heel beperkt aantal verzen komt het hele leven langs, boosheid, verdriet, blijdschap, vreugde. Het is een soort kleine taal die iedereen spreekt en herkent. Zoals iedereen weet op welke momenten het Wilhelmus gepast is - bij voetbal, bij Dodenherdenking - zo is het waar ik vandaan kom met psalmen. Je weet: nu is dit gepast om te zingen of te citeren. Ik vind het iets heel moois."

Is de Tale Kanaäns bepalend voor de manier waarop reformatorischen naar de wereld kijken?

"Dat denk ik wel. We hadden in de familie een sterfgeval. Mijn oma zei over de overledene: 'Hij mag nu d'eerkroon dragen', een verwijzing naar psalm 89. Dat is een mooi voorbeeld van hoe het werkt.

"Ze zegt hiermee iets positiefs, het betekent dat diegene in de hemel is en je je dus getroost kunt voelen. Dat zou je niet denken als je die taal niet kent. Dan denk je, d'eerkroon? Wat is dat?"

De reformatorische wereld volgt het werk van Labeur met belangstelling en ook met enig ongemak. Ze werd 'Een lamp voor mijn voet' in het Reformatorisch Dagblad weliswaar welwillend besproken ('tot nadenken stemmend'), maar merkte de recensent ook op dat 'lezers die systematisch en logisch denken, misschien niet te snel aan dit boek vol verwarrende beelden en associaties moeten beginnen.'

"Een interessante waarschuwing", meent Labeur. "Het bevestigt mijn stelling dat de beeldcultuur in de gereformeerde gezindte op gespannen voet staat met de woordcultuur. Men leest de woorden letterlijk, daar past geen verbeelding bij.

"Dat is heel jammer, want verbeelding is volgens mij juist iets heel buitengewoons. De taal van de verbeelding gaat namelijk verder dan die van het letterlijk lezen."

Maar, zegt ze, misschien wordt de reformatorische krantenlezer tussen de regels door wel gewaarschuwd. "Want Neeltje valt in mijn boek van haar geloof. Moet je je daar wel mee inlaten?"

U gelooft zelf ook niet meer. Hoe verliep dat proces?

"Al sinds mijn tienerjaren speelt het door mijn gedachten dat dit geloof niet waar is. Maar om die stap te zetten is nogal wat nodig. Je wordt in de kerk natuurlijk erg beïnvloed, de dominee zegt dat deze gedachten influisteringen zijn van de duivel.

"Het ging uiteindelijk stapje voor stapje. Het is langzaam verschoven van de enige waarheid tot een verhaal. Ik vond het nog wel lange tijd lastig om openlijk te zeggen, ook in interviews. Ik vond het erg dat mijn moeder 's nachts wakker zou liggen.

"Nu denk ik: we kunnen er beter eerlijk over praten dan dat ik het verzwijg. Dat ik bang ben om niet in het Boek der Levenden te staan, daar heb ik allang geen last meer van."

U bent nog steeds betrokken bij de reformatorische wereld. Waarom streeft u naar het bespreekbaar maken van misbruik?

"Ik denk dat je als kunstenaar toch zoekt naar een maatschappelijke relevantie, zeker als je een calvinistische achtergrond hebt. Af en toe moet ik iets maken dat nut heeft."

Liesbeth Labeur
Een lamp voor mijn voet
Cossee/Mozaïek, 181 blz. € 19,99

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
De Tale Kanaäns is een soort streektaal. Beter nog: het is een soort poëzie voor het volk

Dat ik bang ben om niet in het Boek der levenden te staan, daar heb ik allang geen last meer van