Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Nijkerkse Beroeringen': werk van Heilige Geest of drogerende plant?

Home

Gerrit-Jan Kleinjan

Een impressie van de Nijkerkse Beroeringen van Reinier Vinkeles (1788, Atlas Van Stolk) © Atlas van Stolk

Was in 1749 de Heilige Geest aan het werk in Nijkerk of verkeerden gelovigen onder invloed van geestverruimende middelen? Die vraag verdeelt het voormalige Zuiderzeestadje tot op vandaag. "Als je echt gelooft in de Heilige Geest, dan geloof je toch niet dat mensen blaffen als een hond?"

Dominee Kuypers is zijn preek die zondag in 1749 nog maar goed en wel begonnen of er klinkt een gil door de kerk van Nijkerk, stadje aan de Zuiderzee. Ontzet kijken de kerkgangers om zich heen. Een boerenmeid begint met veel gejammer tot God te bidden.

Blaffende stalknecht
Dan gebeurt er weer iets. Kijk, daar beginnen een paar kerkgangers te klappen en te zingen. 'Jezus heeft ons bekeerd', scanderen ze door de kerkzaal. Een stalknecht blaft. 'Woef!', zegt hij en zijgt op de grond ineen. En dominee Kuypers? Die preekt gewoon door, met vaste stem, zonder enige verbazing over wat er gebeurt. Dat komt, zal hij later verklaren, omdat hij gelooft dat de Heilige Geest hier aan het werk was.

De gebeurtenissen in de kerk, bewaard gebleven in het verslag van een ooggetuige, passen in een reeks opmerkelijke voorvallen die de inwoners van Nijkerk midden achttiende eeuw uit hun slaap hield. Het stadje op de Veluwe was een aantal jaren lang in de ban van een religieuze opleving, die de boeken inging als de 'Nijkerkse Opwekking' en de 'Nijkerkse Beroeringen'. Tussen 1749 en 1753 zou de Heilige Geest drie jaar lang extra actief zijn geweest in Nijkerk.

Giftige plant
Nu, 250 jaar later, zorgen de Beroeringen opnieuw voor ophef. Er is commotie over een nieuw digitaal overzichtswerk van de lokale geschiedenis bedoeld voor schoolkinderen, de 'Nijkerkse Canon'. De samenstellers van de canon schrijven het geblaf van de stalknecht en het gejammer van de boerenmeid toe aan de hallucinerende werking van de doornappel, een giftige plant.

Die suggestie is verkeerd gevallen bij een aantal orthodox-protestantse Nijkerkers. Dat religieuze gebeurtenissen van een paar honderd jaar geleden in verband worden gebracht met de drogerende werking van een plant, is voor hen onverteerbaar.

Onjuistheden
Sinds het verschijnen van de canon, dit voorjaar, voeren de bezwaarmakers een felle campagne in lokale media. De passage over hallucinaties moet worden geschrapt, schreven ze in huis-aan-huisblad De Stad Nijkerk, of op zijn minst 'in een ander perspectief' geplaatst.

Lees verder na de advertentie
De Grote Kerk in Nijkerk, de plek van de Beroeringen. © Wikimedia Commons

Aanjager van het christelijke verzet is Sike Bax (61), lid van de protestantse gemeente in Nijkerk en oud-redacteur van het Reformatorisch Dagblad. Hij organiseerde een paar jaar geleden nog een dankdienst om God voor de Beroeringen te danken. "Er staan onjuistheden in de Nijkerkse Canon", zegt Bax. In 1749 was, weet hij stellig, de Heilige Geest aan het werk. "Daar ben ik diep van overtuigd. Er gebeuren nu eenmaal dingen onder een preek: mensen huilen, mensen worden stil."

Kerkelijke interpretatie
En dat gebeurt, gelooft Bax, vandaag de dag nog steeds. Daarom vindt hij dat de Nijkerkse schooljeugd eigenlijk alleen de kerkelijke interpretatie van de Opwekking zou moeten kennen.

Bax krijgt bijval van Jan Blonk (57), directeur van de Hervormde Schoolvereniging in Nijkerk. "Wij vinden het belangrijk dat ook de kerkelijke visie aan bod komt", zegt hij. Jan Blonk onderstreept dat hij minder rigide is dan Sike Bax. "Ik vind dat daarnaast ook wel andere visies aan bod mogen komen, hoor."

Felle reacties
De samenstellers van de Nijkerkse Canon zijn verbaasd over alle ophef. "Ik had niet gedacht dat dit nog zulke felle reacties zou oproepen", zegt antropologe Saskia van den Berg (46). Ze weet uit welke hoek de kritiek komt, zegt ze. "Daar waar ze 'Heer' als 'HEERE' schrijven, met alleen hoofdletters en drie e's. Het liefst zouden ze de 'verkeerde' versie meteen weghalen en vervangen door hun eigen variant. Maar dat gaan we niet doen."

Ze wordt gesteund door onderzoek van Leendert de Boer (69), gepensioneerd biologieleraar en amateur-cultuurhistoricus. "Al mijn
tijd steek ik erin", zegt die. "De Beroeringen houden me al veertig jaar bezig."

Ik ben er diep van overtuigd dat het de Heilige Geest was.

Sike Bax

Kerkelijk drankverbod
Het lijkt zowel Van den Berg als De Boer aannemelijk dat de religieuze vervoering in 1749 voortkwam uit het gebruik van verdovende middelen. De Boer: "Er werd in die tijd stevig ingenomen in Nijkerk. Toen er een nieuwe dominee kwam, een zeer charismatisch prediker, verbood hij meteen de drank. Maar verslavingen los je niet één-twee-drie op."

Volgens De Boer stapten de Nijkerkers na het kerkelijk drankverbod over op kruiden die volop groeiden in de buurt: doornappel, zwart bilzekruid en wolfskers. Als je deze planten in zeer kleine hoeveelheden aan tabak toevoegt, heeft dat een euforisch effect. De Boer: "Vrouwen rookten meestal geen tabak, daarom likten zij aan de doornappel." Van den Berg beaamt dit: "Je ziet het in veel culturen: gelovigen die een religieuze ervaring proberen te krijgen door verdovende middelen te gebruiken."

Sike Bax noemt die bevindingen 'quasiwetenschap' en 'de dictatuur van de wetenschappelijk denkende meerderheid'. "Wij leven in een tolerant land, toch?", schreef hij in de plaatselijke krant. "Die tolerantie lijkt in Nijkerk zijn beperkingen te krijgen als onder anderen De Boer gaat vertellen wat geloofd mag worden en wat we buiten de kerk zelfs moeten vinden."

Emotie als reactie op verstard geloof
Opwekkingsbewegingen, herlevingsbewegingen en revivals komen met regelmaat in de geschiedenis van het christendom voor. Ze worden vaak gezien als een reactie op verstarde en verstofte geloofsvormen. De groepen claimen vaak rechtstreeks geïnspireerd te zijn door Gods Heilige Geest.

De Nijkerkse Beroeringen maken deel uit van een revival die rond 1750 op verschillende plaatsen in Nederland plaatsvond. De opwekkingsbewegingen in de achttiende eeuw worden wel geïnterpreteerd als antwoord op de Verlichting, die te rationeel zou zijn. De opwekkingschristenen stelden daartegenover het persoonlijke gevoel en de beleving op de voorgrond.

De Nijkerkse Beroeringen kregen ook in de eigen tijd al veel kritiek te verduren. De wilde manifestaties zouden niet stroken met de christelijke leer. Op last van stadhouder Willem IV werden de ongeremde uitingen in de kerk verboden.

Je ziet het in veel culturen: gelovigen die een religieuze ervaring proberen te krijgen door verdovende middelen te gebruiken.

Saskia van den Berg

Deel dit artikel

Ik ben er diep van overtuigd dat het de Heilige Geest was.

Sike Bax

Je ziet het in veel culturen: gelovigen die een religieuze ervaring proberen te krijgen door verdovende middelen te gebruiken.

Saskia van den Berg