Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Niet druk? Dan heb je geen succes'

Home

Peter Henk Steenhuis

© Mark Kohn
Interview

De laatste week van de Maand van de Spiritualiteit is ingegaan. Thema: werk in evenwicht. Hoe geef je zin aan je werk? 'We beseffen te weinig dat zingeving iets is dat we samen doen.'

Wat is de voornaamste veroorzaker van psychische problemen? Stress. En wat is een van de voornaamste veroorzakers van stress? Werk, zegt de Vlaamse psycholoog en psychoanalyticus Paul Verhaeghe.

De stress waar veel mensen aan lijden, en die hen uit evenwicht houdt, is geen psychologisch probleem waar je individuen vanaf kunt helpen, betoogt Verhaeghe: het is een maatschappelijk probleem. Het is volgens de Vlaming een misvatting te denken dat burn-out een individueel probleem is van werknemers die niet sterk genoeg zijn of stoer genoeg, maar een structureel probleem van onze maatschappij dat alleen gebaat is bij een structurele oplossing.

Volgens de voormalig Denker des Vaderlands, wijlen René Gude, is het probleem waar u over praat een zingevingsprobleem. Kan zingeving een rol spelen bij die structurele oplossing die nodig is?
"Zonder twijfel. Maar dan moet je er wel van uitgaan dat zingeving of zinverlening haaks staat op individualisering."

Waarom?
"Mensen ervaren hun werk niet meer als zinvol omdat het steeds meer verbrokkeld raakt en zij geen eindverantwoordelijkheid meer dragen. Een journalist die een verhaal maakt voor de krant kan zijn verhaal later als geheel product lezen. Hij is een uitzondering geworden. Het merendeel van de mensen heeft geen baan meer waarbij hij of zij verantwoordelijk is voor een afzonderlijk product. Het verlies aan verantwoordelijkheid over een geheel in combinatie met individualisering leidt tot zinverlies."

Zinverlies, is dat iets wat speelt sinds de toename van alle burn-outs?
"Nee. Ik ben nu ruim veertig jaar psychotherapeut, en het probleem van zinverlies duikt om de zoveel tijd op. Aanvankelijk dacht ik daar heel naïef over. Onze generatie, meende ik, had vroeger zingeving gehaald uit religie, of anders wel uit een bepaalde ideologie. Op een bepaald ogenblik hebben we dat allemaal bij het grof huisvuil gezet. Dat noemen we het einde van de grote verhalen. We kregen daardoor meer vrijheid en autonomie. En toen dook daar het thema zinverlies op. We hebben die vrijheid nu, dacht ik, doe er iets mee, in plaats van te janken dat we iets kwijt zijn dat we juist kwijt wilden. Dat was naïef, die vrijheid zorgde voor een enorme individualisering, het zette ons apart, zonder de beoogde autonomie."

Lees verder na de advertentie
Mensen ervaren hun werk niet meer als zinvol omdat het steeds meer verbrokkeld raakt en zij geen eind­ver­ant­woor­de­lijk­heid meer dragen

Wat is het verschil tussen vrijheid en autonomie?
"Nederlanders staan op zijn zachtst uitgedrukt ambivalent tegenover autoriteit en autonomie. Jullie denken zelfstandig te zijn, wars van autoriteit, maar al die eigen meningen zitten gevangen in een strak keurslijf."

Wij, Nederlanders, in een strak keurslijf?
"Ik begrijp dat u verrast bent. Toen ik nog niet zo lang geleden op regelmatige basis naar Nederland begon te komen, was het eerste wat mij opviel inderdaad de vaak verfrissende mondigheid in combinatie met een veronderstelde vrijheid. Maar het heeft niet lang geduurd vooraleer ik ontdekte dat Nederlanders zeer gezagsgetrouw zijn.

"Een voorbeeld. Vanuit de Angelsaksische wereld is het psychotherapeutisch en medisch werken met protocollen steeds meer een verplichting geworden. In de praktijk werken die vaak niet, en zal een ervaren therapeut daarvan afwijken. Een paar jaar terug zag ik op de boekenstand bij het jaarlijkse congres voor de Nederlandse vereniging voor psychiatrie een handleiding liggen met de titel 'Richtlijnen om af te wijken van de richtlijnen'. Als ik van collega's hoor hoe de Nederlandse zorgsector overgereglementeerd is, waardoor de eigenlijke zorg heel ernstig in het gedrang komt, dan vraag ik mij af waarom al die mondige Nederlanders dat toegelaten hebben?"

Is dat typisch iets voor Nederland?
"Nee, het is iets voor de westerse maatschappij, maar jullie Nederlanders hebben wel heel sterk het idee vrij en autonoom te zijn. Het is een illusie. Zoals de Poolse filosoof Leszek Kolakowski zei: 'Nooit zijn we zo vrij geweest en nooit hebben we ons zo machteloos gevoeld'. Dat vind ik een prachtige uitspraak.

Jullie Nederlanders hebben wel heel sterk het idee vrij en autonoom te zijn

Paul Verhaeghe © Merlijn Doomernik

"Autonoom betekent dat je over een aantal velden van je privéleven zelf kunt beslissen. Dat kunnen we steeds minder. Overal zijn er regeltjes voor, die uiteindelijk niet alleen ons handelen maar ook ons denken beperken."

Hoezeer ons denken?
"Ander voorbeeld: iedereen moet het tegenwoordig druk hebben; heb je het niet druk dan wringt er iets. Dan heb je te weinig succes. En succes is de graadmeter van zinvolheid. En die graadmeter is zeer oppervlakkig en kwetsbaar, want kan zo door anderen aangetast worden. Het is een vorm van zingeving die niet gedragen wordt."

Hoe moet je zingeving dragen?
"Ik ben opgeleid als Lacaniaanse psychoanalyticus. Dat betekent dat voor mij taal erg belangrijk is. Taal, identiteit en subjectiviteit vallen samen. Taal is alleen maar zinvol op het ogenblik dat de betekenis ervan gedragen wordt door een groep. Stuit je bij iemand op een taal die alleen voor één individu opgaat, dan spreken we over waanzin, en hebben we te maken met een psychose - een van de ernstigste vormen van mentale stoornissen.

"Binnen een normale situatie wordt de betekenis van taal gedragen door een collectief. Dat geldt ook voor zinverlening, dat is ook iets dat gedragen moet worden. Nu kom ik terug bij mijn kritiek van dertig jaar geleden, toen zei ik: zeur niet en zorg zelf voor je zingeving. Nu besef ik dat dat eigenlijk niet kan. Zingeving is iets wat je met anderen doet."

Gude noemde zingeving ook wel zinmaking. En dat lukte het beste, meende hij, als je met elkaar aan 'een project kluste'.
"Juist. We beseffen te weinig dat zingeving iets is dat we samen doen, met minstens drie mensen, die zich inzetten voor een bepaald doel. Dat heeft te maken met gedeelde symbolen, gedeelde woorden, gedeelde taal. Dat kan over werk gaan, maar ook over iets anders. Waar het ook over gaat: zonder gemeenschappelijk doel geen zinverlening."

We beseffen te weinig dat zingeving iets is dat we samen doen, met minstens drie mensen, die zich inzetten voor een bepaald doel



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Mensen ervaren hun werk niet meer als zinvol omdat het steeds meer verbrokkeld raakt en zij geen eind­ver­ant­woor­de­lijk­heid meer dragen

Jullie Nederlanders hebben wel heel sterk het idee vrij en autonoom te zijn

We beseffen te weinig dat zingeving iets is dat we samen doen, met minstens drie mensen, die zich inzetten voor een bepaald doel